Читать книгу Чандар – дерево жизни - Арбен Кардаш - Страница 2

Тарлан Мияхов, вичин уьмуьрдин йисар яхцIурни цIувадав агакьнавай итим, ахварай аватайла, сятдин пакаман цIуд хьанвай. Ахъа дакIарда рагъ гьатнавай. Амма кIвале авай михьи, икьи, чIугуналди тух тежедай гьавади ам ахварин сархушвилин кIемяй са акьван регьятдиз ахъайзавачир. Яргъал Кеферда, фадлай вичин муг хьанвай Сургутда гьар юкъуз пакаман сятдин ругудаз (армияда къуллугъдайла вердиш хьайивал) къарагъун адет хьанвай ам, хуьруьз хтайла, къе хьиз, идалай виликрани хтана ина хьайи гьар юкъуз вич икI геж ахварай аватуни мягьтелардай, ва ам «вучиз икI жезватIа?» лугьуз фикиррик акатдай.

Накьни, аял чIавалай вердиш чкадал, пуд стхани кьве вах авай хзанда бубадини дидеди рухвайриз аял чIавалай тайинарнавай кIвале авай вичин каравутдал ксанвайтIани, адаз беден меселай хкаждай гьяз авачир, мадни, вилер акьална, гъил-кIвач гадарна, вич ахварин ихтиярда хутаз кIанзавай.

«Гьавадивай я, – фикир фенай Тарланан кьиляй. – Ватандин гьавади ахвар икI ширинарзава. Яргъариз къакъатнавай хциз хайи кIвали вичин муьгьуьббат, багъривал квахь тавунвайди къалурзава… Хва, лагьайтIа, и кардин гъавурда акьазвач…».

РикIивайни ам хайи хуьре ичIиз амай кIвализ йиса садра, гатуз, хквезвай, гьамни датIана рикI ина, багъри мука, авай дидедин гуьгьуьл кьун яз ийизвай кар тир, вичиз хквез са акьван гьяз авай хьизни тушир, вучиз лагьайтIа, гьар хтайла, айвандихъай хуьруьвай яргъа, далу пата Яру дагъ акъвазнавай, вич къваларив гвай кIунтIарилайни кьантIарилай шиш-кIукI, дамахдивди хкиснавай, КIвенкIв алай пелен хурал алай чандар тар акурла, адан рикI заланни жедай, адаз пашман хъверни къведай, ада вич уьмуьрда вири кIвалахар туькIвена къайдада авай, кадгъай хзан, ярар-дустарин, чир-хчиррин, хуьруьнвийрин вилик чин михьи кас яз кьазвайтIани (гьакI язни тир), чандардихъ галаз алакъада хьайи уьмуьрдин са югъ ва адахъ галкIанвай маса вакъиаяр фадлай куьтягь хьана алатнавай аялвилинни таза жегьилвилин гъвечIи паяр тиртIани, ада вичивай са багьа затI квахьайди, вичивай са эрзиман мурад кьилиз акъудиз тахьайиди, и кардин тахсирни са вичин хиве авайди цIийидаказ гьисс хъийидай. ГьакI тиртIани, вич хтайдалай гуьгъуьнин йикъарикай са юкъуз чандардал кьил чIугваз фидай…

Вич хзанда виридалайни гъвечIи аял ва гъвечIи хва яз, бубадин кIвалин къайгъударвал, буба амачирла, вичин везифа тирди чизвайтIани, кIвал хуьн ва адан уьмуьр давамарун патал вич уьмуьр тухуз ина амукьун лазим тиртIани, ада и къайда, бан-бубайрин кхьин тавунвай, амма виридаз чизвай ва талукь ксари ян тагана кьилиз акъудун герек тир и къанун ада чIурнавай. Армияда къуллугъна хтай ам хуьре акъвазначир.

Я диде-бубади, я стхайрини вахари адаз и кардай ахмур авуначир, абуруз, и кардин себеб чиз, адан рикIикай хабар тир ва, а рикIел хьайи хирез чпивай са дарманни ийиз тежедайди чиз, адаз гьа вичиз кIандайвал ийидай ихтияр ганай…

Накь, нянин хурушумрик хуьруьз ахгакьайла, рехъ авачир чкайрайни регьятдиз фидай тIем авай багьа машин дагъдин ценерив, алгъай къацу суварин хурудал агъадай винелди экIяй хьанвай хуьруьн виридалайни агъадавай майдандал – Вегьрен тIулал акъвазарайла, адан вилер чеб-чпелай чандар галай патахъди килигнай. КIвенкIв алай пелел цифер алай, чандар аквадайвал тушир… Адан рикIик гъалаба акатнай: иниз хкведалди вилик адаз ахварай чандар атIана ярх хьанваз акунвай…

Вегьрен тIулал ахгакьайла, инал машин акъвазариз тун Тарланан дидедиз адет хьанвай кар тир. Гьар йисуз хуьруьз хтайла, кьуьзуь дагъви дишегьли, вилерай сел хьана накъвар авахьиз, машиндай экъечIдай ва метIерал акъвазна, ада «Чан зи ватан, чан зи ширин накьв!» лугьуз чилиз теменар гудай. Ахпа ам, вичелай са акьван алакь тийиз, хцин куьмекдалди кIвачел къахрагъдай ва, кьве кап виликай сад садав агудна кьуна, хуьруьн кьуд патахъай авай кьилди-кьилдин сурарихъ, са-садахъ элкъвез, дуьаяр кIелдай, кьейибуруз рагьметар гъидай, и чилик квайбуруз Аллагьдивай Къияматдин юкъуз регьим авун, и чилел уьмуьр тухузвайбур вири чIуру рекьерикай ва завалрикай хуьн, вирибурун рикIер михьи ниятривни мурадрив ацIурун тIалабдай.

И легьзейра хцин рикIиз дериндай таъсирдай, ада хайи накьварал икьван кьару диде гъурбатдиз хутахунал, бубайрин кхьин тавур къанунрилай вичи кам вегьиналди вичин виридалайни мукьва инсан бинейривай къакъудунин тахсиркар вич я лугьуз, рикIяй вичиз туьгьметар ийидай. Дидедиз ватандивай яргъара гьикьван къулайвилер тешкилнаватIани, ам вири рухвайринни рушарин, сусаринни хтулрин гьикьван чIехи гьуьрметдик кватIани, гъвечIи хци дидедин рикIиз хуьруьвай яргъа гьихьтин руьгьдин азабар жезватIа, гьар гъилера гьа инал, Вегьрен тIулал, гьиссдай.

Бубадал чан аламайла, гена Тарланан ва амай стхайрин рикIер динж тир. Гагь сад, гагь муькуьди, чпин хзанарни галаз, хайи кIвализ хкведай, кьуьзуьбурал кьил чIугвадай, чIехи кIвале чIехи шадвал ргаз жедай. Гагь-гагь стхаяр, хзанарни галаз, вири санал хтай вахтарни жедай. А вахтара хайи кIвалин гьайбат, адан суьгьуьр, адан важиб, метлеб генани вини кIарариз акъатдай, и кIвализ талукьбуру чпин бинейрин деринвални мягькемвал гьиссдай ва а гьиссди абурук чпин кьвед лагьай ватан хьанвай чка тир яргъал Сургутдани лувар кутаз жедай.

КIвалин аявални амай къайгъуяр лазим дережада аваз ийиз техъжезмай бубани диде чпин патав хутахиз рухваяр гзаф алахънай, амма абур чIалал гъиз хьаначир. Абуруз садра кьванни Сургутдиз мугьманвилизни къвез кIан хьаначир. Кьилин гаф дидединди жедай: «А яргъал рекьера лахлах чанар гваз чи вуч авайди я? Фидай рекье чакай сад кьейитIа, квез гзаф инжиклувилер жеда».

Бубадизни дидедиз чпин гъилералди, четинвилер-татугайвилер эхна, чпи лангатар атIана, сабурдалди, са-са кIвал хкажиз, эцигай кьве мертебадин кIвалер, чпи лугьудайвал, етим ийиз кIанзавачир.

Амма садра хьайитIани дидедизни бубадиз Кеферда чпиз хьанвай кIвалер, аваданвилер, чпин бизнес, са куьникайни дарвал тахьун, чеб уьмуьрда агакьнавай кукIушар къалурдай мумкинвал хвавилин буржи кIукIни алаз кьилиз акъудиз кIанзавай рухвайриз кьисметди вичи ганай…

Са гатуз пуд стхани, чпин машинраваз, папар-аяларни галаз, ватандиз рекье гьатнай. ЧIехи Урусатдин юкьвайтIуз цIар гана хквезвай абур са йикъан нисинихъ Волга вацIун къерехдив гвай са хуьруьн патав ял ягъиз, гьава чIугваз, яргъал рекьи чанарал алчуднавай тентесвал алудун патал акъвазнай.

Кьериз-кьериз тарар экъечIнавай къацу чIурал, чIехи вацIун гьайбатни иервал аквадай чкадал, абуру, чпин суфраяр экIяна, фу незвай. Аялри чпин шад гьарай-эвердалди, гьерекатдалди гуьзел мензерада ччим хьанвай секинвал хъиткьинзарзавай.

БицIибурукай сада садлагьана гьарайна:

– АтIанай ружа гвай буба къвезва!

ЧIехибур аялди къалурай патахъди килигна. Абур галай чкадихъди, гьерекат кваз, хурал кьве гъиливни ружа чуькьвена кьуна, кьецIи ва, яшари штIумарнавайтIани, бедендин зурбавал гумай кьуьзек къвезвай. Адан кьилел пилотка алай, хур ахъайнавай рехи перемдин хилер кьуьнтерал кьван, гьа рангунин шалвардин кикерни метIерал кьван къакъажнавай, кьецIил кIвачерални жирдин тIипIрияр алай.

Аялри, секин хъхьанваз, чIехибурун патав зверна.

Кьуьзека, салам-каламни галачиз, чин къван хьиз авуна, кьве хилен ружа суфрадихъ галайбурухъ элкъуьрна, эмир гудай ванцелди гьарайна:

– Алад инлай! Им зи чка я, зи чил я!

Суфрадихъ галай пуд стхани, абурун папарни кIвачел акьалтнай. Им вуч кас ятIа, идан рикIе, кьиле вуч аватIа течизвай стхайрин кьилиз садлагьана атай фикир чпин тIарам, къуват квай кьакьан беденралди папарни аялар кIевирун тир.

Ахпа Тарлан виликди экъечIнай:

– Я халу… Я дах, – секиндиз, кьуьзекак квай хъилел артухан кIукI хкин тийидайвал рахаз алахъна ам. – Чун ватандиз хъфиз рекье авай инсанар я, чаз ви чил кIанзавайди туш, гьакI ял ягъиз акъвазнавайбур я.

Садлагьана кьуьзекан чин дегиш хьана, хъел михьиз квахьна, гъилер агъуз хьана, ружа чилел аватна.

Ам, экв зайиф хьанвай вилер агажна, Тарланан къаншардиз атана, кьилелай кIвачелди адаз килигна, ахпа адай, галкIиз-галкIиз, ван акъатна:

– Ми… Ми-рим… Мирим Мияхов… Лезги…

Тарланан сив япарихъ фенай, ада, кьве гъилни лувар хьиз ахъайна:

– Куьн Миша халу яз тахьуй, я хвайди?! Михаил Бурлаков! – ахпа стхайрихъ элкъвена алава хъувуна: – Гьам я! Чи кIвалевай шикилдавай Миша халу я!

Кьуьзека, вилериз хъиткьиннавай накъвар капалди михьна:

– Эхь, зун гьам я… Вун Мириман санихъни тефей кIалуб я, ванни гьаданди я…

– Чи патара ихьтин дуьшуьшра «бубадин нерин хиляй аватай хьтинди я» лугьуда, – вилив техвей ихьтин чIехи шадвал гьиниз ийидатIа течизвай Тарлана кьуьзек вичин къуват квай гъилеривди кIеме хьуна, ахпа ам хкажна чилел эциг хъувуна.

– Аквазвайвал зи дуст дяведи тIуьнач… Исятда сагъ-саламат яни?

– Писзавач, кIвачерал ала. Гьадал, дидедал кьил чIугваз хъфизвайбур я чун, гьадан рухваяр, сусар, хтулар я.

– Куьне залай, зи векъи гафарилай гъил къахчу… – Миша халуди вич инал хъел кваз атунин себеб вуч тиртIа гъавурда тваз алахъна. – Инаг заз гьукуматди ганвай чил я… Хтулдиз аманат яз таз кIанзавайди я. СакIани сетка, са сим кьванни чIугваз агакьзавач… Я хтулдини инриз хтуник хев кутазвач… Инаг кьаз, къакъудиз кIанз къвезвайбур са шумудра чукурайди я за… Гьахьтинбур хьиз хьанай заз куьн… Ахьтинбурухъ галаз им галачиз рахун четин я, – ада вичин ружа чилелай къахчуна. – Инсандин чIалан гъавурда абур акьадач.

– Ана халис патрумар авайди я ман? – жузуна Тарлана.

– ГьикI бес! ДатIана чпин чкадал алайбур! Къирмейрив ацIурнавайбур! Запасни галаз! – Миша халуди шалвардин жибиндай кьве ацIай патрум акъудна къалурна, гьана хтунни авуна.

Муькуь кьве стхадини Миша халудиз гъилер яна, къужахра туна ва ам чIехи гьуьрметдивди чпин рекьин суфрадихъ ацукьарна.

Анал хьайи ихтилатрай чир хьайивал, ам, къари рагьметдиз фена, субайдиз амай, авай са рушани са хтулди Подмосковьедин шегьеррикай сана уьмуьр тухузвай. Бубадални чIехи бубадал кьил чIугваз гагь-гагь хквезвайтIани, инра михьиз бине кьуник кьил кутазвачир…

Михаилан дуст, адаз чп ивай исятда ийиз жери вири галайвилер ийиз алахъзавай рухвайрин буба, Ватандин чIехи дяведин цIаярни гумар, тIаларни хирер акунвай, эрчIи гъилни Смоленскдин чилел Пречистенский районда кьиле фейи къати женгера квадарай дагъви Мирим хуьруьн мектебда гъвечIи классрин муаллим тир. Муаллимвилин кьве йисан курсар ада дяведай хтайдалай гуьгъуьниз куьтягьнай. КIелиз фидайла, бязи хуьруьнвийри адаз лугьунни авунай: «Вахъ эрчIи гъил галамачиз, жувавай бегьемдиз кхьиз тежезвай вуна аялриз кхьинариз гьикI чирда?» «Вердишарда за жуван галамай члахъ гъилни, аялризни кхьиз-кIелиз чирда». Курсарай хтайла, Мирим муаллимди доскадал йигиндиз ва иердиз кхьидай саягъ акурла, хуьруьн муаллимарни, ахпани адан тарсариз, гуя чпин аялрин алахъунризни алакьунриз килигиз къвезвайбур я лугьуз, къвез хьайи кьван амай хуьруьнвиярни гьейран хьана амукьнай.

Мирим муаллимдин аялриз лап гъвечIи чIаварилай Михаил Бурлакован тIвар Миша халу яз чидай. Абурун тавдин кIвалин цлакай чIехи рамкада аваз куьрсарнавай ядигар – бубадиз виридалайни играми шикил авай: гаубицадин кьве къвалахъай кьве тIарам жегьил, гаубичный артилерийский полкунин кьве красноармеец акъвазнавай. Абурукай сад абурун буба, муькуьдини Миша халу тир.

Гьеле мехъер тавунваз, вич Яру Армияда къуллугъ куьтягьна кIвализ хтана кIани чIавуз чIехи дяве гатIунна, адакай вичиз кIвални, югъни хзан хьайи Мирима и шикил вичин дидедизни бубадиз а чIехи вакъиайрин яцIай рахкурай сад лагьай шикил тир. 1943-йисан гатун эхирра, къати женгер жедалди вилик са военкорди ягъна, кьве дустунизни багъишай и шикил Мирима, дяведай хтайла, чIехи ийиз тунай ва рамкада тунай.

Ам Михаил Бурлаковахъ галаз танишни, артилерийский полкуниз акъатайла, хьанай. Абурун дуствилин-стхавилин яш са йисалай алатнавай ва акьван мягькем хьанвай хьи, абуру чеб къакъатда ва мад садрани гьалт хъийидач лагьана гьич фикирни ийизвачир. Амма вири фронт патал кьетIен гьа йисан сентябрдиз хьайи женгера Миримал залан хер хьана, ам вичикай вичиз хабар амачиз госпиталдиз акъатнай. Ина адаз вич хьайи райондин тамара къати женгер давам жезвайдакай ва ана вичин полкунин гзаф аскерар телеф хьайидакай ихтилатар гзаф ван хьанай. Михаилан кьисмет гьикI хьанатIа, адал чан аламани-аламачни адавай, гьикьван алахънайтIани, чириз хьаначир. Гъил галамачир ам, са гьал чкадиз хтайла, кIвализ ахъай хъувунай.

– За Мирим амач лагьана фикирнавай, – лагьана Миша халуди. – Гъил галатайла, ам авай гьал пара заланди тир, акур садани ам чкадиз хкведа лагьана умуд кутазвачир.

– Бубади кIваляй ви частуниз чар кхьейди я лугьудай, – лагьана Мириман чIехи хци. – Жаваб хьаначир.

– Ам жергедай акъатай кьве йикъалай зални хирер хьанай, зунни дяве патал герек яз амукьначир, – ада, метIяй къат тежез, са патахъди чилел къаткурнавай вичин члахъ кIвач гатана. – Чибурукай гзафбуруз а тамара, хуьрера стхавилин сурар хьана… Гьавиляй адан чарчивай зун жагъуриз хьанач…

Ахпа Мириман рухвайри Миша халу, машинда ацукьарна, адан кIвалел кьван хутахнай. Гила абуруз хайи мукай юзаз кIан тийизвай чпин бубани диде гьикI чпин патав Сургутдиз хутахдатIа чизвай.

– Элкъвена хкведайла, чна ви дуст ви патав гъида, Миша халу, – лагьана абуру. – Гьа чIавуз чна ви чилел сеткани чIугвада, ваз герек амай вири кIвалахарни ийида…

Кьуьзуь муаллим, вичин дяведин дуст сагъ-саламат яз ама лагьайла, сифтедай чIалахъ хьаначир, им рухвайри вич хуьряй хутахун патал акъуднавай кьуьруьк яз гьисабнай. Ахпа ада вичин хтулрикай лап гъвечIидавай хабар кьунай:

– Квел хкведай рекье вуж гьалтна, чан бубадин?

– Чал тфент гвай дедушка гьалтна, – жаваб гана хтулди. – Адаз чун ягъиз кIанзавай. Ахпа, зи па́па акурла, адан гъилерай тфенг аватна, ам шехьна.

Мириман вилериз накъвар хъиткьинна. Ам рухвайри хкай хабар керчек тирдахъ агъуна…

Амма Миримаз вичин дуст ахкун кьисмет хьаначир.

Ам вичин вири килфет галаз адан гьаятдал атайла, кIваляй жегьил итим экъечIнай. Ам Михаил Бурлакован хтул Иван тир.

– ЧIехи буба рагьметдиз фена са гьафте хьанва, – лагьана ада, атанвайбур вужар ятIа чир хьайила. – ДакIардин кIане секуьдал ацукьна ахвариз фейи ам мад уях хъхьаначир.

– Ви диде хтанвачирни? – жузуна Мирима.

– Ам къе хъфейди я. Зун бязи крар амаз амукьайнавайди я.

– Адан ружа гъваш, – лагьана Мирима.

Иван, и гафарин метлеб вуч ятIа течиз, Мириман гадайриз килигна.

Рухваяр бубадиз килигна.

– Патрумарни туна ружа гъваш, чан хва, им зи тIалабун я. Вуч патал ятIа, квез чир жеда.

Ивана ружа гъана кьуьзуь ветерандив вугана:

– Патрумар чпин чкадал алаз гьазур тир.

Ахпа вири санал хуьруьн сурарал фенай.

Михаил Бурлакован сурун кьилихъай ракьун турбадин кьве кьатI сваркадалди галкIурна туькIуьрнавай хаш къянавай.

Вири киснавай.

Виридан вил Мирима са вуч ятIани лугьунал алай. Амма ам киснавай.

Ам, ружа чилел эцигна, сурун са къвалавай метIерал акъвазна ва са геренда вичин авай са гъилив сурун накьв чуькьвена кьуна. Ахпа, къарагъна, ружа кьуна, цавуз хкажна, кьве сеферда цавуз ягъна.

Им кьуьзуь аскерди вичин дяведин дустуниз хъувур женгери гьуьрмет тир…

Гьар гъилера и дуьшуьш рикIел хтайла, Тарлана гьайиф чIугвадай: «Вуч хъсан жедачирни а вахтунда мобильникар авайтIа. Чеб чпивай садлагьана къакъатай ва сада муькуьди амачирди яз гьисабиз хьайи кьве дустунив сад садахъ галаз рахаз, садаз садан ван, садаз садан нефесдин ван хьайитIани жез тадай…»

Миримазни вичин дяведин дуст жагъун хъувуна, амма тахкуна мад къакъат хъувурдалай гуьгъуьниз яргъи уьмуьр хъхьаначир. Сургутда бубани диде гагь са хци, гьагь муькуьда чпин кIвалера вири галайвилер-гьуьрметар ийиз хуьзвайтIани, кьуьзекан рикI датIана дагълара, хайи хуьре, вичин рикI алай кимел, вичи тарсар гайи мектебда, багъри кIвале жедай. «Гагь йиф мус акъатда, гагьни югъ мус акъатдатIа лугьуз, фидай са кимни авачиз, гьикьван хьуй? Заз ина рекьиз кIанзавач, зун и суьргуьндай ахкъуд, – тIалабдай ада рухвайривай. – Жуван кIвал, жуван ким галачиз, заз жув жуван хтулрин чIехи буба хьизни жезвач».

Ватанда гатфар жедай вахтунда ада рухвайриз лагьана: «Зун хуьруьз хутах, тахьайтIа куьн геж жеда». Хуьруьз хтай ам са вацралай рагьметдиз фенай…

Ахвар галамайтIани, Тарлан, атIанвай чандардикай ахвар рикIел хтана, къарагъна, шалвар-перемни, алукI тавуна, айвандихъ экъечIна.

Чандар КIвенкIв алай пелен хурудал, махарик жедай хьтин са зурба къуш хьиз, вичин кукIуш вили цава атIумарна, вири вахтара гьикI тиртIа, гьакI вичин чкадал аламай…

Диде кIвале авачир. Ам, вичиз хуьре адет хьанвайвал, фад къарагънавай. Ада хциз къайгъанахни гьазурнавай, чпи хканвай недай-хъвадайдини цIун кIвале столдал эцигнавай.

Ам, яргъарай хканвай паярни гваз, пакам кьиляй къуншидаллай вичелай чIехи къарийрал кьил чIугваз фенвайди хциз чизвай. Адалай вичелай гъвечIи папар, мукьва-кьилияр, аялар кIвализ ахпа, ам хтанвайди чир хьайила, къведай. Къуншидал алай жегьил дишегьлийри, рушари кIвализ гьар пакамахъ булахдилай кварараваз яд гъидай ва кIвалер къакъажиз куьмекар гудай. (Къе́ни абурукай са вуж ятIани кIвализ яд гъана, инавай дидедин кварни, маса къапарни цив ацIуриз агакьнавай). Абуруз виридаз Тарланан дидеди ширинлухар, савкьватар гудай, алхишар ийидай.

Чин-гъил чуьхвена, фу-затIни тIуьна, Тарлана, мобильник кьуна. Вичин чIехи стхайриз, папаз вични диде хуьруьз саламатдиз ахгакьайдакай хабар ада накь ганвай. Накь няниз ада, адет тирвал, вичин аял чIаван дуст, вичихъ галаз са классда кIелайбурукай хуьре амай сад тир Ашравазни зенгнай (телефонда авай тIварарин сиягьда адан тIвар мектебдин чIаварилай адал алай лакIаб яз кхьенвай – Тапанчи), амма адан мобильник хкуднавай.

Дустунин телефон кухтуникай хабар агакьнавачиртIани, Тарлана гила мад гъилера адаз зенг авуна. Телефон сетда авачир. Имни Тарлан патал вердиш хьанвай кар тир. Адаз Тапанчидидихъ кьве телефон авайди, сад вичин кIвалахдиз талукьди яз, гьамиша кутунвайди, садни амайбур патал тирди чизвай. Вичин муькуь нумрани ада Тарланаз теклиф тавуна авачир, амма Тарлана къачуначир, «Зун йиса садра я и патариз хквезвайди, заз вун къуллугъдикай азад чIавуз герекди я, ви къуллугъдиз талукь нумра гьакимризни ви гъилик квайбуруз амукьрай», – лагьанай.

Армияда къуллугъдайла, Афгъанистандин дяведин иштиракчи хьунни кьисмет хьайи, ана уьмуьрдинни дяведин тежриба ва чандин лигимвал къачуна, сагъ-саламатдиз хтана, ахпа Милицайрин мектебни акьалтIарай Ашрава гьа вахтарилай райондин меркезда, къуншидал, милицияда кIвалахзавай, гила ам, майордин чинда аваз, райондин полициядин участокдин начальник тир. «Я совещанида ава, я са гьина ятIа бандитар кьазва, я вич кIвалахдиз манийвалдай «кьуру» зенгерикайни хуьруьнвийринни танишрин куьтягь тежедай жуьреба-жуьре тIалабунрикай хуьн патал чуьнуьх хьанва», – лагьана вичи вичикди Тарлана.

Азад вахт хьайила, Тапанчиди вичи Тарланаз зенг ийидай. Са варз идалай вилик зенг авурла, ада районда гьалар секинзавач, кас амачир чкIай яргъал къазмайра, тамара яракьар гвай бандитрин кIеретIар чуьнуьх хьанва лагьанай. «Чи хуьруьн мулкара авай рукар михьи яни?», – лагьана хабар кьурла, «Анриз фена килигай кас авач, ятIани хуьруьнвийри игьтият хуьзва, са ни ятIани Бекеран рукай гагь-гагь гумар акъатиз аквазва, хуьруьн нехирбандиз Суван рукай автоматар ягъай ванер атана лугьудай хабарар ава», – жаваб ганай ада. «Алгъай там секин яни?» жузурла, «Анаг гъвечIи ва хуьруьн мукьвал алай, инсан квай чка я, анра бандитар акъваздач», – лагьанай.

Гьар хуьруьз хтайла, кватдай месэла сад жедай: Тарланаз вичиз вич гьиниздатIа, вичи вуч ийидатIа течиз амукьдай. Сугъул жедай.

Гена аялар гъвечIи тирла, абур галаз хтайла, са кьадар масакIа тир, вахтунин са пай ката-галтугда, къайгъуйра, гьерекатда аваз акъатдай: дидедини бубади, чпи лугьудайвал, хтулар патал хуьзвай кализни данайриз, хипериз алаф гьазурун патал, дагъдин ценерив гвай сува векь ядай, ам, кьурайла, яцар галай гъелел алаз муьхцуьз хкидай, салан-багъдин кIвалахар ийидай, кIарасар хана, айвандин кIаник абурун са зурба тикъел хкаждай. Лап гъвечIи чIавалай и крар ийиз вердиш тир ада зегьмет алай а кIвалахрив аяларни гуьр ийидай.

Икьван крарин арада ам вичин балайриз хуьре ва адан мулкара вилери ва рикIи кьадай вуч аватIа къалуриз, вичин аял чIаван къугъунар абуруз чириз, абуругъ галаз къугъвазни агакьдай.

ЧIехи хьайила, аялризни иниз хквез кIанзамачир, гьар садаз вичин рехъ-хвал, къайгъуяр, итижар хьанвай, абуру чеб дувулар и дагълара авайбур яз гьиссни ийизвачир.

Хуьр вични эхиримжи вахтара дегиш хьанвай, адан уьмуьрдал, виликрай хьиз, «звал» алаз аквазмачир, инсанрин кьадар тIимил хьанвай, жемятдин чIехи пай кьуьзуь яшда авай инсанар тир, жегьилар кьери хьанвай, мектебда авай аялрин кьадарни, са яхцIур-яхцIурни цIуд йис идалай виликан кьадардив гекъигайла, са шумуд сеферда тIимил хьанвай. Я гила авай аялар а виликан къугъунарни къугъвазмачир, абуруз а къугъунрин тIварарни чидачир. Компьютеррин къугъунар, гьар садан гъиле авай мобильникрин «уюнар» чир хьунай абур шегьердин аялрилай са кIусни гуьгъуьна авачир.

Хуьре уьмуьрдин юн дериндай дегиш хьанвайди Тарланаз лап ахъадаказ аквазвай ва и кар ада хуьре амай инсанрилай хцидаказ ва рикIе гьижранни гьатнаваз гьиссзавай…

Гилани адаз квел машгъул жедатIа, ина амукьдай кьвед-пуд югъ квелди ацIурдатIа чизвачир. Адаз са югъ Ашравахъ-Тапанчидихъ галаз акъатдайди чидай: азад вахт тахьайтIани, ам Ашрава дуст патал жагъурдайдал са шакни жедачир. Абур, недай-хъвадай затIарни къачуна, хуьруьвай яргъаз квай, инсанрин вил хкIан тийидай Марвар булахдал фидай. Анал ацукьна, гьар гъилера хьиз, аял вахтар рикIел хкIидай, чпин къенин къайгъуйрикай ихтилатардай, чеб чпиз такур йикъара уьмуьрди чпин къуьнерал эцигзавай къван татугайвилер, парар, къайгъуяр са къерехдиз ийидай, ва, анлай ахладдайла, абурун са пай, гьанал туна, пар са хейлин кьезил яз, хъфидай.

Тарланахъ галаз са классда кIелайбурукай хуьре мад са касни амачир. Са шумуд рагьметдиз фенвай, амайбуруни патара, яргъал ва мукьвал шегьерра, уьмуьр тухузвай. Гьавиляй абур вири Тапанчиди са вичелди эвеззавай, виридакай хабарарни гьадав жедай. Санал кIелайбурукай Тарланал, хуьруьз хтайла, са шумуд гьалтай дуьшуьшарни тахьана авачир. Ахьтин вахтара Тапанчиди вири санал кIватIдай ва Марвар булахдал тухудай.

Тапанчи, ацIай туп хьтин, аскIан ва къуьнер гьяркьуь, гьерекатралди йигин итим тир. Милица хьунал адан рикI аял чIавалай алайди тир. Мектебда кIелдай йисара адан рикI тупIал тапанчияр туькIуьрунал жедай. Ада гьинай вичиз гъвечIи каллибрдин турбадин кьатI жагъайтIани, кIвализ хкидай. Ахпа адан са кьил кутIадив гатана битIишардай ва а кьил какурдай. Ахпа арадал атай карч хьтинди тахтадикай мишердалди раснавай «къундахдал» тIарамдиз сим алчударна кут1ундай. Ахпа «луьледин» агалнавай кьиляй, чапла къвалай йигедалди са бицIи, гуьндуьздин КIвенкIв фидай хьтин, тIвек акъуддай. Им тапанчи гьазур хьанва лагьай чIал тир. Гила ам синагъна кIанзавай. Ада кирбитдин са кьуд-вад кьвати къачудай ва, кьаларилай гугурт алудна, къат-къат тапанчидин луьледиз ичIирдай. Са кьадар гугурт луьледа туна, ам луьледа гьакьдай симинин кьатIунивди ччимдай, ахпа ракьун кIусар, кьуьлуь къванер твадай ва ччимдай. Ахпа мад гугурт хутадай, гьамни ччимдай. Гьа икI са шумуд къат. Эхирдайни луьледин къвала авай бицIи тIеквез гугурт чуькьведай. Ахпа эцигдай са цлал лишан яз консервдин са ичIи къаб ва я птулка. Гила амукьзавайди, лишандивай са кьуд-вад метри яргъа акъвазна, адахъди тапанчи элкъуьрна, бицIи теквендивай кирбитдин къвал гуьцI хъувун тир. Тапанчидай, гурпна, цIун хьел ахпани хци ван акъатдай. Лишандихъ «гуьллеяр» я галукьдай, я галукьдачир. Галукьун хьайитIа, птулка хадай, консервдин банкадай тIеквенар акъатдай. И чIавуз Ашрава вич и дуьньяда авай кьван вири душманрал, вири чIуру крарал, вири «немсерал» гъалиб хьанвайди яз кьадай.

Амма адал «Тапанчи» тIвар садлагьана акьалтайди тушир.

Ам вичи туькIуьрзавай «яракьар» генани хъсанариз, тамамвилин вини кIарариз акъудунал алахъдай. Амма садра гадайри-дустари адаз лагьана:

– Ихьтин тапанчияр нивай хьайитIани ийиз жеда. Вун гьакьван алакьунар авай устIар ятIа, вуна туп туькIуьра кван. Килигда чун ви гьунардиз.

– Куьне куьмек гайитIа, за ийида! – лагьана Ашрава.

– Лагь вуч куьмек герек ятIа, чун гьазур я!

– Барут жагъура. Ина кирбитдин кьаларалди кар туькIуьдач. Ахпани еке турба герек я. Амай кIвалахар – зи патай.

– Абур чна жагъурда! – гаф гана гадайри.

Дустарикай сада чинеба вичин гъуьрчехъан бубадин барутдикай гъана вугуда Ашравав, садани къене гъуд гьакьдай хьтин ракьун турбадин са кьатI гъида.

Чпин кIвалин вилик квай чIехи багъдин вини яргъал са пипIе, кIвалевай чIехибурун вил хкIан тийидай чкада, Ашрав вичин цIийи яракь арадал гъунив эгечIна. Багъдин и кьиле кьуд-вад куьнуьни авай, и кардини гададилай ина, чIижерин кIвалерин кьулухъ, са ни ятIани чIехибуру кьабул тийидай кар авунал абурун шак текъведайвал ийизвай.

Ашраван вичин тупни гьа виликдай тапанчияр туькIуьрдай къайда кьуна гьазурнай. Луьле, гьаятдин са пипиIез гадарна авай са зурба, вичел Ашраван бубади гагь-гагь мал-хеб патал келемар, чугъундурар, кьачIар куьткуьндай кIанчунал ракьун къармахралди мягькемарна, сад садак какадарнавай барутдивни чиргъедив ацIурнай ва яргъи тваркуналди гадайри хъсандиз чим авуна. Ахпа гьа тваркун са кьилел пине алчудна, адак цIай кутуна.

– Кьулухъ хьухь, гадаяр! – тагькимарна ада вичин дустар. – Анжах катмир! Килига ва гьейран хьухь!

Вичи, «тупунивай» вичин беден жезмай кьван къакъатдайвал са къвалахъди акъвазна, цIай квай таркв кьунвай гъил яргъи авуна, лашунин кузвай кьил явашдиз луьледин къвала авунвай гъвечIи тIеквендал эцигна.

Гадайриз сифте акурди кIанчIуни лув гайивал тир. Ахпа луьледай вичяй ваъ, адан вири патарай цIай, адан гуьгъуьналлазни цавар хъиткьинай хьтин ванер акъатна. Ахпани «туп» гьавада алчудар жез-жез, фена патав гвай куьнуьда акьуна, куьнуь алабар хьана ва адан къав алатна.

Къах хьана амукьай гадаяр чеб чпел чIижери хканай. Чпин кIвал алабарай тахсиркарар вужар ятIа гьасятда кьатIай чIижер, хъел акатнаваз, гадайрал алтIум хьанай. Абурун хурукай гадайриз чеб гьиниздатIа чизвачир. Абур кьил элкъвейвай катзавай. «Туп» хъиткьинай ванцел кIваляй Ашраван дидени буба экъечIнавай, агъадихъ галай къуншийризни гадайри, катиз-катиз, гьараяриз, гъилер юзуриз, чпелай чIижер алудиз кIанз, йигин ва чалпачух гьерекатар ийизвайвал аквазвай.

Эхирни Ашраван бубади айвандилай гьарайна:

– Вириз хкадара!

Багъдин агъа кьиле гъвечIи вир авай. Гадайри (абур вири вад кас авай) кьилихъди вириз хкадарна. Акьван дерин туширтIани, метIерал акъвазайла, гадайривай чпин кьилер цик чуьнуьхиз жезвай.

Цин кIане авай лил къарагъна яд рагъул хьанвай. Гадаяр, кьилер цикай хкудиз, нефес къачуз мад цик акат хъийизвай. ЧIижери ван алаз вирел чархар язавай. Ана авай хъипер вири виряй катнавай. Айвандаллайбурни, кIватI хьайи къуншиярни хъуьрена чIагизвай.

Эхирни, кьилел куьнуьчидин сеткани алукIна, гъиле гумаганни аваз Ашраван буба багъдиз атана. Ада, икьи гум ягъиз, чIижер чукур хъувунай ва куьнуь вичин чкадал эхцигнай. Гьа чIавуз адаз «тупни» акунай.

Ада, хтана, вирикай хкечIай, кьилелай кIвачелди палчухдай хьанвай гадайриз лагьана:

– Са гереквални авачиз тупар туькIуьрдайбурун, тупар ягъдайбурун эхир гьа ихьтинди жедайди я, кьей рухваяр! Чир хьухь ва рикIел хуьх!..

Амма хуьре вучиз ятIани Ашравал «Тупчи» ваъ, «Тапанчи» тIвар акьалтнай. Аквар гьалда, хуьруьнвийри и кар Ашраван алахъунриз хъсан къимет гун яз авунвай, вучиз лагьайтIа «тупчи» гафунихъ, вичин кьилин манадилай гъейри, «кьуру лагълагъардайди», «чIалахъ тежер гафар гвайди», «тежедай ва я тавур крар вичивай жеда, вичи авуна лугьуз дамахардайди» манаярни ава. Хуьруьнвийриз ихьтин чIуру лишанар Ашравай садрани акуначир. Вичиз гайи лакIабдал Ашрав вични рази хьанай ва гилани рази яз амай…

Хуьре амукьдай йикъарикай сад Тарлана чандардиз багъишдай. ИкI авун ам армиядай хтайдалай кьулухъ тайин хьанвай къайда тир. Тарцин патав ам текдиз фидай. Яхдиз. Вичин хзанар галаз хтай берейрани ада вичихъ галаз абурукай анал садни тухваначир. И «зиярат» адан кьилдинди, маса садазни талукь туширди тир. ИкI тирди адан бубадизни дидедиз, стхайризни вахариз, Ашраваз-Тапанчидиз чидай, мад садазни.

Къенин югъ чандардиз талукьар авуниз са манийвални авачир. «Дидедиз, зун кIвале авачиз акурла, гьинаватIа аян жеда, – вичикди хиялна ада. – Тапанчи, за зенгнавайди акурла, хуьруьз хкведа ва я зенгда».

Чандар адан сифтегьан муьгьуьббатдин тар тир.

Сад лагьай муьгьуьббат вичин аял чIаван, чиг жаванвилин алатна фенвай, кьилиз акъат тавур ва гила вичихъ метлеб амачир са эпизод яз гьисабзавайтIани, ада рикIе вичин а экуь гьиссдиз кьилди са бицIи пIипI хуьзвай, ада а гьиссдиз гьуьрметзавай, ада вичиз сифтегьан муьгьуьббатди итим жез, жув чIехи хьанвайди ва жуван крарайни гафарай жаваб гуз чирайди вичи вичиз хиве кьазвай. Ада сифте муьгьуьббатдин гьисс дидеди чеб, пуд стха, ксудай кIвале (кьве вахни, дидени буба ксудай кIвалерани гьакI тир) гьар йифиз дидеди, нафт кьенятун патал, лап куьлуьз куькIуьрдай адетдин лампадив гекъигдай. «Инсан ксузвай кIвале йифиз, бицIиди хьайидани, экв хьун герек я, – лугьудай дидеди. – Экуьни мичIивилив инсандал алчуд жез, адан руьгьдиз, рикIиз, кьилиз гьахьиз тадач». «Сифте муьгьуьббатни инсан патал вири уьмуьрда гьахьтин экв я, – лугьудай Тарлана вичи вичиз. – Гьа экв виче хуьн тавуртIа, инсан вични туьхуьда. Гзаф дуьшуьшра гьа экуьни вичи вич инсанра, абуруз чпиз хабар авачизни, хуьзва. Ахьтин ксари фикирни ийизва жеди: экв туьхвенва, амач. Амма садра уьмуьрдин са къекъуьндал, кукIушдал ва я чалпачух дегьнеда виливни техвена тайин жеда: экв кузма, ада чимивал гузма. ГьакI тахьанайтIа, низ чида, чилел уьмуьр мус куьтягь хьанвайтIа…»

Тарланав чандардал кьил чIугваз тазвайди гьа экв тир…

Адан сифте муьгьуьббатдин тIварни Дилбер тир.

Тарланан рикIелай ам сифте яз акур югъ регьятдиз рикIел аламукьдайди, садрани алат тийидайди хьанай: 1976-йисан 1- сентябрь.

И юкъуз муьжуьд лагьай классдин ученик яз мектебдиз атай Тарланак, амай вичихъ галаз кIелзавайбурук хьиз, рикIиз кIани суьре кьун патал тади акатначир. Адаз чизвай: классда дакIар пата авай жергедин эхиримжи суьре садани кьадач, вучиз лагьайтIа, классда буйдиз виридалайни кьакьанди яз, ам муаллимри мектебдиз сифте яз атай йикъалай эхиримжи суьредихъ, вични текдаказ ацукьун адет хьанвай. ДакIарар авай пата чка гун – им адахъ галаз жуьт жедайвал ацукьардай кас авачирвиляй адаз са шумуд йисан муьгьлетда абурун классдин руководитель хьайи Бег-Мирзе муаллимди ийизвай махсус савкьват тир. Гьеле вичел «Тапанчи» лакIаб татанвай Ашраваз Тарланахъ галаз ацукьиз кIан хьайила, муаллимди адаз ихтияр ганачир:

– Вун амайбурун далуйрихъ квахьда, чан хва. Квахьайди квахьна фидайди я. Чи мурад садни квадар тавун я. – Ада Ашрав вилик квай суьрейрикай сада ацукьарнай.

Гила, 8-классдин ученик хьайи сад лагьай юкъуз, Тарланаз мад са савкьват кьабулун кьисмет хьана. И савкьватдай Тарланаз низ алхишдатIа чизвачир: кьисметдиз ва я Бег-Мирзе муаллимдиз. Гьавиляй ада вичин алхиш дуьм-дуьз кьве чкадал пай авунай.

Сад лагьай зенг яна, гадаярни рушар, гьарай кьилеллаз, классдиз гьахьна чпиз кIани чкаяр кьурдалай кьулухъ, вич абурун арада пуьрчуькьар тавуна, Тарлан, секиндиз фена, вичиз талукьарнавай суьредихъ ацукьнай. И йисузни абурун классдин руководитель Бег-Мирзе муаллим жедайди абуруз чизвай ва ам атун вилив хуьзвай.

Бег-Мирзе муаллим классдиз текдиз атаначир.

Адан гуьгъуьналлаз са рушни гьахьна: шумал, кьакьан, лацу якIарин, бадамдиз ухшар гьакьекьар хьтин чIулав вилер авай, хурудилай агъуз яцIу чIулав яргъи киф авадарнавай. Адал лацу гиширдин хев галай аби булушка алай, кIвачерални гьа цавун рангунин туфлияр. Адан чинай иервилинни ихтибардин экв авахьзавай, сивел мили хъвер алай, налугьуди ина ацукьнавайбур вири адаз фадлай чидайбур ва вични абуруз чизвайди я. Ам кьве гъиливни кIерецдин ранг алай портфель куьрсна кьуна акъвазнавай.

Класс вичин тарихда садрани тахьайвал кис хьана.

Тарланан рикIи садлагьана, гададиз вичизни хабар авачиз, гупа-гуп авуна, ва адаз и ван классдизни жез ва вири вич галай патахъ элкъвез кичIезвай. Ада кьуьнтер суьредал эцигна, гъилерин капар садав сад чуькьвена кьуна, абур вичин хурун рикI авай пата атIумарна.

– Таниш хьухь, им Дилбер я, – лагьана муаллимди. – Ам Махачкъаладай хуьруьз бадедиз куьмекар гуз хтанвайди я. Гила ада квехъ галаз санал чи мектебда кIелда.

Ахпа ам Дилберахъ элкъвена:

– Ина яргъибур кьулухъ, куьруьбур вилик ацукьнавайди я. ГьакI хьайила атIа амай са чка види я. – Муаллимди Тарлан ацукьнпавай суьре къалурна.

– Эхиримжи суьре заз вердиш чка я, – лагьана Дилбера, вичин чкадал физ-физ.

ДакIар галай патахъай ацукьнавай Тарлан тадиз суьредай экъечIна ва вичин чка Дилбераз теклифна. Вичиз къалурай чкадал фидайла, Дилбераз гададин хура рикIи гьикI хъуткьунар ийизватIа ван хьанай. И карди рушаз хъверни гъанай, ам рикIин дериндай шадни авунай: «Пис гада туш».

Гьа икI Тарлана Дилберан рикIиз гьахьун патал сад лагьай кам эцигнай. Идалди ада гьакI классдин амай гадайриз и рушал вил эциг тавун ва ам алай чкадин сергьятар хуьзвайди са вич тирди тагьким авунвай. Дилберни и кардин гъавурда гьасятда акьунай ва гададиз аксивалдай са делилни рушахъ хьаначир: адан рикI гададиз гьасятда ахъа хьанай…

Гьа икI Тарланни Дилбер чеб чпел гуьл хьанай.

Мектеб куьтягьдалди абур пуд йисуз санал са, дакIардив гвай эхиримжи, суьредихъ хьанай. Абурун муьгьуьббат, гьикьван абур кьведни ам чпин арадай къецел акъуд тийиз, масадбурун виле акьан тийидайвал ийиз алахъзавайтIани, виридаз абурун и гьисс гьикьван михьиди ва кьакьанди, керчекди ва гуьрчегди ятIа аквазвай, ва адак классда авайбурукай садани садрани хкуьрначир, хъуьруьнриз вегьеначир, зарафатрик кутуначир, аксина, абурун алакъаяр акваз, амайбурни садлагьана руьгьдалди ва акьулдалди чIехи хьанваз, гьатта кIелунрин дережани хкаж хьанваз аквазвай. И кар муаллимрини кваз къейдзавай.

Гьар гатфариз, кIелунин йисан эхиримжи йикъара, кьуд пата чуьллер, сувар къацу хьанвайла, хуьруьн кьуд пад хъипи гъурун цуькверини лацу ва аби гъвергъверри кьунвайла, мектебдин вири классар, муаллимарни галаз, нубатдалди сейрангагьдиз фин адет хьанвай. Фидай чкаяр, чебни вири кьакьанда авайбур – булахар, чуьллер, кIунтIар, гьатта Алгъай тамни авай. Гьинал фейитIани, кьуд патахъай элкъуьрна кьакьан дагълари кьунвай чIехи муг хьтин хуьрни адан иер мулкар-уьруьшар, яйлахар ва виридалайни агъадай, дередин кIаняй, алчуд жез-жез физвай ва и агалнавай дере амай дуьньядихъ галкIурзавай, аниз фидай рехъ къалурзавай ЧIехи вацI аквадай.

Тарланани Дилбера цIуд лагьай классда кIелзавай чIавузни ихьтин сейр хьанай. Им абурун кIелунин эхиримжи йис тир.

ЦIуд лагьай классар Алгъай тамуз фин мектебда фадлай кутунвай адет тир. И там тик къузадин хур тирвал, ЧIехи вацI галай патахъай КIвенкIв алай пел галай патахъди яргъ алаз ва къалиндиз экъечIнавай пипин ва гийин тарарикай ибарат тир. ТIебиатдин и имаратдихъ са кьетIен лишан авай: адан юкьни юкьвал, тик хурудал еке дуьм-дуьз ва тарар авачир ахъа майдан авай. Аниз «Цуькверин айван» лугьудай. Инаг сифте яз акурдаз акI жедай хьи, гуя им инсанрин гъилери туькIуьрнавай махсус чка я. Амма акI тушир. Вич туькIуьрун патал гзаф инсанрин гьевесни зегьметар, хейлин вахтарни герек тир ихьтин чка арадал гъун тIебиатдин гьунар тир.

Бег-Мирзе муаллимди, классни галаз инал атайла, лугьунни авунай:

– Им рикIивайни аламатдин чка я. Инал анжах цуьквер экъечIзава, зурба тарари, тIебиидаказ, садбур кьураз, цIийибур экъечIзаватIани, и чка кьазвач, гуя абуру, датIана къаравулда авай аскерри хьиз, и тIул хуьзва. Ина инсандин акьулдивай кьатIуз тежедай са сир ава. Инлай аквазвайди са цав я. Белки, инаг и тамун Руьгь ятIа, датIана цавухъ элкъвенвай ва адахъ галаз алакъада авай? Им эрзиман мурад тIалабун патал жагъин тийидай чка я. Гьавиляй чи муаллимри мектеб куьтягьзвай гадаярни рушар инал гъизва. ТIалаб ая куь мурадар! Анжах кисна, гьарай-эвер галачиз! Гьарда вичи вичик!

– РикIивайни инал рикIе мурадар гзафбур пайда жезва. Абурукай гьим туна, гьим тIалабдатIа чизвач, – лагьана Ашрава.

– Вири тIалаба! – лагьана Дилбера, хъуьрез-хъуьрез. – Гьим цаву кьабулнатIа, гьим кьабулначтIа, уьмуьрди вичи ваз ахпа къалурда.

– Ви тупуникай кичIе хьайи цавари ви тIалабунар кьабул тавунни мумкин я, Тапанчи! – лагьана Тарлана Ашраваз, вири хуьруьз гила «Тапанчи» хьанвай дустуниз, адан къуьнел гъил эцигна. – Вуна дуьаяр авуртIа хъсан я.

– Дуьаяр зи паталай бадеди авунвайди я! АтIа гъилера зи тупунихъ галаз чун хъиткьин тахьайвиляйни, инлай кьулухъни хъиткьин тахьунин паталайни!..

Ихтилатдик Бег-Мирзе муаллим экечI хъувуна:

– Мурадар гзаф хьун пис кар туш, амма кьилинди тIалаба. Бубайрин мисал авайди я: гзаф кIан хьана – тIимилни гьатнач, тIимил кIан хьана – цIимилни гьатнач… Мурад тIалабун – им жуван эрзиман тIалабна, гъилер куьрсна, ам вич-вичелай кьилиз акъатдай вахт вилив хуьз акъвазун туш. Мурад – им яргъа, цава авай са гъед я, мурад тIалабунни – им гьа гъетрехъ вегьена галкIурнавай таквадай кIирни цIил я. Мурад вич ви патав къведайди туш. Куьрснавай яргъи цIилинай винелди хкаж хьун гьикI четин ятIа, мураддихъ хкаж хьун гьа идалай кьве сеферда четин я. ЦIил шуькIуьди я, ам кьатI хьунни мумкин я. Мурад тIалабун – им эрзиман гъетрехъди гьакьван четиндиз, мукъаятдиз, бедендинни руьгьдин вири къуватарни серфна, гьа са вахтунда хатадай нубат алачир са гьерекатдив цIилни кьатI тийидайвал, хкаж хьун я…

Тарланан рикIел сейрангагьдин а йикъан шикилар, Цуькверин айвандал хьайи кьван ихтилатар, авур кьван кьуьлер, лагьай кьван манияр, къугъунар вири аламай.

Иллаки эхиримжи къугъун.

Гьа къугъун акьалтI хьайи жуьреди Тарланни, Дилберни, чпи и кар са акьван винел акъудначтIани, пашманар авунай.

Къугъунин тIвар «Чамар-сусар» тир. Адан метлеб чамни свас вуж ятIа тайинарун ва чеб чпел гуьл тир кьве касди, муьгьуьббатдин жуьтди, дустарин вилик и кар хиве кьазвайди къалурун тир.

Ам икI кьиле фидай: гадаярни рушар садбур са пата, муькуьбур муькуь пата чин чинал, арада цIувад къад кам мензил аваз, сада садан гъилер кьуна акъваздай. «Квез чакай вуж герек я?» жузундай рушари. Гадайри са рушан тIвар кьадай. А руша, йигиндиз зверна, гадайрин цIиргъ кьатI авун герек тир. КьатI авуртIа, ада гадайрикай сад рушарин жергедиз хкидай. Жерге кьатI ийиз тахьайтIа, руш гадайрин жергеда амукьун герек тир. Гьа икI къугъун гагь са пад, гагь муькуь пад къалин жез давам жедай. Гила кьве жергеда рушарни гадаяр какахьна жедай, ва кьве патани чпиз герек тирбур кьведбурукайни хкягъдай. Къугъуна зверна чукурзавайбурун къуватдихъни, жерге хуьзвайбурун гъилерин къуватдихъни чIехи метлеб авай. Амма яваш-яваш къугъунин юн дегиш жедай: са тайин нетижадал гъун патал, ашкъидин жуьт арадал атун патал, зверзавайбуру чпин къуватар, гъилерин цIиргъ мягькемарзавайбуруни чпин «къекъер» зайифардай, яни къугъуна къуватдилай гзаф чпин гьиссерни фагьумар кардик кутадай.

Гьа икI са пата Тарланни, Дилберни Тапанчи амукьнай.

Къугъун акьалтI жезвайди вирида гьиссзавай ва шад гьараярзавай.

Зверзавайдаз жерге кьатI тавуна муькуь пата акъвазиз ва къугъун давамариз кIан хьайитIани, муькуь патан жергеди чпин гъилерин дапIар гьикI хьайитIани ахъайда ва зверзавайдаз рехъ гуда. Жерге «кьатI авурдаз» амукьзавайди Тапанчи, гъил кьуна, чпин патаз хутахун ва Тарланни Дилбер чамни свас яз малумарун тир. МасакIа хьуникай я Тарланана, я Дилбера, я Тапанчиди фикирни ийизвачир.

– Квез чакай вуж герек я? – хабар кьуна муькуь пата.

– Чаз чи отличница Маина герек я! – лагьана Дилбера, гадайри жаваб гудалди вилик.

Маинади вири къуватдалди виликди зверна. Икьван къуватарни йигинвал серф тавунайтIани, вичив къарши жерге кьатI ийиз тадайди ада кьатIун тавун аламат жедай кар тир. Вичиз Дилберанни Тарланан гъилерин «къекъини» са аксивални тавур ам вичин йигинвиляй хъсандиз алукьнай ва кьведра алабарни хьанай. Амма кIвачерик квай къалин таза къацу къежел векьел кьилинбацар хьуникай са зиянни жедайвал тушир. Ам саламатдиз кIвачел къахрагъна ва вичи са зурба, икьван чIавалди садани тавур хьтин кар ийизвайди хьиз (ахьтин кар са масада, рикIни намус авай инсанди, бажагьат ийидай), атана, Тарланан гъил кьуна, чинал туькьуьл рахшанддин хъвер алаз, чпин жергедихъ ялна.

Садлагьана вири кис хьана. Им садани вилив хвенвай нетижа тушир.

Хьайи кардин гъавурда гьасятда гьат тавур Тарлана, майдандин юкьвал акъатайла, хъел кваз эцяна, вичин гъил Маинадин гъиляй ахкъудна ва вич кьулухъди Дилберан патав хтана. Тапанчиди Дилберан гъил Тарланан гъиле туна ва вич чIехи жергедихъ фена.

Садани са гафни лагьаначир.

Бег-Мирзе муаллим, мад кьвед-пуд муаллим галаз, фадлай, манияр-кьуьлер куьтягь хьана, къугъунар эгечIайла, Алгъай тамун кьилел хкаж хьанвай ва гьанал ацукьнавай. Абуруз инал хьайи кардикай са хабарни авачир.

Шад ва гур мярекат къанвайди вирида гьисснавай.

Цуькверин айвандал алайбур гила кьилди-кьилдин кIеретIриз пай хьанвай ва чпин суьгьбетар ийизвай.

Тарланни Дилбер, гъилер кьуна, Цуькверин майдандилай рагъ акIидай патахъди чIугунвай жигъирдай тIуз фена ва амайбурун вилерикай хкатна.

– Ша, хъфин хуьруьз, – лагьана Тарлана, гуьгьуьл серин яз.

Адаз Дилберавай вучиз ада Маинадин тIвар кьунатIа жузаз кIан хьанай, амма авуначир, вучиз лагьайтIа адаз гьакIни бейкеф хьанвай Дилбер мадни артух пашманариз кичIе хьанай.

Маинадикай авайдалай гзаф хъел Дилбераз вичикай авай. Мектеб куьтягьзавай йикъара ва вични санал кIелзавайбурун патай рикI тIардай са гаф ва я кар жеда лагьана ада гьич фикирни авуначир. Аданни Маинадин арадай кац фейи хьтин са дуьшуьшни авачир. Ада и отличницади вири крар герек тир къайдада, са гъалатIни ахъай тавуна, ийида лагьана умуднавай. Идалайни алава яз, эхиримжи вахтара Маина адахъ галаз мукьвал-мукьвал рафтарвилер ийиз алахъзавай, месела, са гьафте идалай вилик классдиз виньетка патал шикилар ядай фотограф атайла, Маинади Дилберахъ галаз чпин кьилдин шикил ягъун тIалабнай, мектебдилай къерехда, вич булахдал фидайла, Дилберазни ша лугьуз са шумудра атанай…

Къе, лагьайтIа, Тарланани Дилбера чIехи жердавай уьмуьрда вилив техвей къекъуьнарни, крарни жедайди, ихтибардилай игьтият хъсан тирдини сифте яз рикIивай кьатIанвай.

– Вуна Цуькверин айвандихъ вуч мураднай? – Тарлана хуьруьз хъфин лугьуз авур теклиф япалай авуна, жузуна Дилбера.

– Вири амай уьмуьрда вунни зун санал хьун, – жаваб гана гадади, рушан вилериз килигиз.

– Зани гьам мурад авуна, – лагьана руша. – ГьакI хьайила, чаз исятда хуьруьз хъфидай са себебни авач. Чун чандардин патав фида.

– Гьи чандардин? – мягьтел хьана Тарлан.

– Вини КIвенкIв алай пелен хурал алай чандардин, уьмуьрдин тарцин. Чна къе Цуькверин айвандал мурад тIалабна, гила чна чандардивай уьмуьр тIалабда. Бахтлу ва берекатлу уьмуьр. Ада чаз гуда.

– Чандардихъ гьахьтин алакьунар авани?

– Эхь.

– Ваз гьинай чида?

– Заз бадеди лагьана.

– КIвенкIв алай пел гзаф тикди я, ваз хкаж жез четин жедачни?

– Вуна гъилерал кьуна тухвайтIа, заз четин жедач. – Руш вилера амалдар хъвер аваз гададин вилериз килигна.

– Тухуда! – садлагьана руьгь акатна Тарланак, дехьнен пашманвал михьиз рикIелай алатнаваз ва Дилбер гъилерал кьаз алахъиз.

– Ваъ! Ваъ! – руша, хъуьрез-хъуьрез, виликди зверна. – За зарафатайди я! Ша фин! Заз са кIусни четин жедач, вун гуьгъуьна амукь тавуртIа.

КIвенкIв алай пел, патавай килигайла, тIебиатди арадал гъанвай, кьилелни хци къуба алай зурба минара хьиз аквадай. Ам къалиндиз куьлуь къацу векьи ва гъвергъверри кьунвай. Адан ценцивай кукIушдал кьван, къекъвез-къекъвез, гъуьлягъ хьиз, шуькIуь жигъир фенвай ва и цIарцIи иникай инсанрин кIвач атIун тийизвайди къалурзавай.

Тарланни Дилбер кукIушдал хкаж хьана.

Инлай яргъа авай хуьр зурба са леэндин кIалубда аваз аквазвай, налугьуди и леэн и чIехи дередин варарал бахтлувилинни аваданвилин, иервилинни такабурвилин лишан яз алкIурнава. Хуьрелай кьибледихъди къацу багълар (хсуси ва колхоздинбур) экIя хьанвай. Багъларилай инихъди, зумрудрин гьуьл хьиз, та КIвенкIв алай пелен кефер патахъай авай чуьлдай агъуз ЧIехи вацIухъди авахьзавай кIамал кьван келемрин никIер авай. Гагь-гагь хуьруьнвийри тIвар алачир кIамуз Чандар-кIам лугьуда, им абуру, аквар гьалда, чпин келемриз гудай яд гьа кIамувай къачузвайвиляй гьуьрмет авун яз лугьузвай жеди. Келемрин никIерилай агъада, ЧIехи вацI галай пата, машинар фидай рехъ авай, ам и дередилай вине авай хуьрерал кьван давам жезвай, ва и пелелай ам аквазвадайвал тушир.

КIвенкIв алай пелен рагъэкъечIдай патахъай КIелет дагъдин зурба зуракI чарх хьтин цал акъвазнавай; кьиблепатахъай и къацу «минарадин» кьилелай генани гзаф цавуз хкаж хьанваз аквазвай Яру дагъдин саки цIалцIам, вичелай лацу чарчарри хкадарзавай цал хкаж хьанвай, а пата авай чуьллер тирвал зурба къванер, къаябар гзаф авай, идалайни гъейри, КIелет дагъни Ярудагъ чара ийизвай ахъа вар хьтин чкадин кIанивай агъадалди Бекеран рук экIя хьанвай; рагъ акIидай патай вичин хци, дуьз цIар-хатI гутуна туькIуьрнавай хьтин рагарани къаябра са гьихьтин ятIани гьерекат ийиз кIан хьун авай Шалбуздагъ, адан ценерив гвай ва чеб гзаф чкайрилай алван-алван хьана цуьквери кьунвай къацу сувар-чуьллер, анра авай суьруьяр, нехирар аквазвай, дагъдилай кьибледихъди, са кунарда, Суван рук авай, ам инлай, маса, винеда авай кIунтIарин далдадик квайвиляй, аквазвачир; кефер патай, хуьруьн далудихъ галай мезрейрилай, кIунтIарилай ва къацу синерин кьулухъай, амай дагъларин вилик вичин аскIанвиликай регъуьзвайди хьиз, Гатун дагъдин хъипи кьил са жизви хкис хьанвай.

Генг дередин кIаняй гьяркьуь цIар гана ЧIехи вацI авахьзавай. Адан ван гагь са акьван къати тушиз, гагьни са кьадар хкаж хъжез, шагьвардин луварал алаз, амай вири дере вичелди ацIурзавайвал, и кукIушдивни агакьарзавай.

Алгъай там агъада авайтIани, инлай аквазвайди адан са хев тир.

– Эгье-гье-гьей! Чун кукIушдал ала! Эгье-гье-гьей! – гъилер, лувар хьиз ахъайна, алай чкадал са шумудра чарх ягъиз-ягъиз, гьарайна Дилбера.

Тарланаз Шалбуздагъдин ценерив гвай чуьллер, яйлахар, векьер ядай чкаяр хъсандиз чидай, ам анриз бубадихъни чIехи стхайрихъ галаз хипер, данаяр хуьз, векьер ягъизни садрани-кьведра феначир. КIвенкIв алай пелел ам сад лагьай гъилера акъатнавай. Инал, вучиз ятIани, садрани тахьай хьиз, адан вилерни рикI и дередин иервили, зурбавили, аламатдин шикилри гьейранарнавай. Адак тежедай хьтин руьгь акатнавай, чанда зурба къуват гьатнавай. «Зи къвалав Дилбер гвайвиляй икI хьанвайди я! – лугьузвай ада вичи вичиз рикIяй. – Ада зи рикIиз вилер ганва!» Ада, вичизни хабар авачиз, вегьена Дилбер гъилерал хкажна ва чархар яна.

Дилбера са аксивални ийизвачир, ада кьве гъиливни Тарланан гардан кьунвай. Адан киф цава къугъвазвай.

Тарланаз Дилбер чилел эцигиз кIанзамачир, ада чарх ягъун давамарзавай, адаз акI тир хьи, вичи, ам гъилерал кьуна, цавара лув гузва.

– Акъваз! Бесрай! – гьарайна Дилбера.

– Акъваздач! – лагьана Тарлана. – Мад за вун чилел эхцигдач.

– Зи кьил элкъвезва! – гьарайна руша.

Тарлана Дилбер мукъаятдиз чилел авудна.

– Кьил элкъвезватIа, ацукь.

– Гьм! – авуна руша. – Са ни ятIани зун мад чилерал эцигдач лугьузвай…

– Яъ! – лагьана гадади мягьтел яз, мад лугьудай гаф жагъин тийиз.

– Зиди зарафат я… – Дилбера Тарланан гъил кьуна. – Чун инал вучиз атайди тиртIа, ви рикIелай алатнавай хьтинди я.

Тарлана вичин са легьзедин теспачавал тахьайди хьиз къалурун яз, викIегьдиз, ван алаз ва атIуз-атIуз лагьана:

– Са затIни рикIелай алатнавач! Зун инал са рушаз заз ам и генг дуьньядилайни, вили цаварилайни гзаф кIанда лугьуз атанвайди я!

– Заз а рушан тIвар чидай хьтинди я… – Дилбер, вилера амалдарвилинни наз гунин цIапIрапIар аваз, гададиз килигна.

– Лагь, чидатIа!

– Маина. – Дилбер, ван ацалтна, хъуьрена.

– Туш! Туш! Дилбер я! – гьарайна гадади. – Ди-и-ил-бе-е-ер!

– Хьана-хьана… Бес я… ЧIалахъ я… Вун и зурба аламатдиз гьич килигни ийизвач. – Дилбера агъадай винелди хкаж хьанвай еке тар къалурна.

Ам чандар тир. Адан кукIушдин хилер КIвенкIв алай пелен кьилелай кьакьан яз цавухъди фенвай.

Пелелай агъадихъди тарцел кьван инал къвезвай инсанрин кIвачери атIанвай «гурарин» «кIарар» авай. Абур, векьи кьунвайтIани, кьатIун регьят тир. Мукьвал вахтара инал кас-мас татанвайди аквазвай.

Тарцин патав эвичIна, гадани руш, гьейран яз, адал чархар яз ягъиз, кисна адаз килигна. Абуруз адан тан чпин гъилерин гьалкъада кьаз кIан хьана – хьанач, са гъил кьван бес хьаначир.

Тарцин са къвала, хуьр галай пата хъалхъам авай. Адан къерехра ва кукIушда авай хилер цавухъди элкъвенвай, амма тарцин къене патан хилер, ицIибурни, кьурайбурни, са къайдани хуьн тавуна аруш хьанвай. АкI тир хьи, и карди тарцин къенепатан, адан руьгьдин акъажунрикай-чабалрикай, адал вичин яргъи ва ялгъуз уьмуьрда ацалтай кьван азабрикайни къайгъуйрикай лугьузвай. Азабарни къайгъуяр, са вичинбурулай гъейри, инал атай кьван инсанринбурни ада вичел кьабулнавайди адал куьрснавай кьван пинейрин цIирхерини къалурзавай.

– Им уьмуьрдин тар я. Бадеди адан вад виш йисалайни гзаф я, лугьуда, – лагьана Дилбера. – Им иник чеб чпел ашукь, чпиз аялар тежезвай жегьил гъуьлуьни папа кутурди я, лугьуда. Дишегьлидиз ахварай са пак касди лагьаналда: «Шалбуздагъдиз жезмай кьван мукьва яз Уьмуьрдиз бинени къуват гузвай кьуд затIуниз – накьвадиз, гьавадиз, циз ва экуьниз ийизвай гьуьрметдин лишан яз чандардин кьуд къелем кутур. Абурукай сад кьванни экъечIайтIа, квез аялар жеда». Гъуьлуьни папа, арандай кьуд къелем гъана, пуд Шалбуздагъдин ценерив гвай сувара, садни, инсанри акьван кьакьанра чандар тарар экъечIдач лагьайла, КIвенкIв алай пелен хурук кутуна. Къелемди чил кьуна. Гъуьлуьзни папаз са къул ацIай аялар хьаналда. Гьанлай кьулухъ инал датIана инсанар къвезва. Чпизни багърийриз сагъвални яргъи уьмуьр тIалабзава. Инал цIийиз мехъер авунвай чамарни сусар, чпиз аялар тежезвай итимарни папар къвезва, чпиз веледар – цIийи уьмуьрар арадал гъиз куьмек це лугьуз тIалабзава.

– Куьмек гузвани? – жузуна Тарлана рикIивай, Дилбера икI рикI алаз, вичи лугьузвайдахъ кIевелай агъанваз, рахазвай гафарарал са кIусни шак тегъиз, хуьре авачир, вичиз садрани хайи патара такур ихьтин тарцел гьейран яз.

– ГузвачиртIа, инсанар инал къведачир, вад виш йисан къене икI давам жедачир… Заз чиз, им са уьмуьрдин тар ваъ, муьгьуьббатдин тарни я, вучиз лагьайтIа ам кутурди сифтени-сифте гьа кьве жегьил папанни гъуьлуьн муьгьуьббат тир.

– ГьакI жезва ман… – разивалнай Тарланани.

Тарцин агъадихъай булах хкатзавай. Михьи яд акъвазнавай лекъвен къерехдик са ни ятIани ханвай птулкадин кIуф кутунвай, адай авахьзавай яд, бицIи хвал яз, авахьна, и тик къвалан кIане авай ва вич элкъвез-элкъвез мерейрин цуькнавай цагъамри кьунвай чиргъерин зурба харадик акахьзавай.

И булахди, тарцин вири гьайбатрал алава яз, уьмуьрдихъ адан къанихвални, адахъ авай зурба тIем-къуватни раижзавай, вучиз лагьайтIа, чилин дерин къатара чуьнуьх хьанвай и яд икI винелди, КIвенкIв алай пелен тик хурудал, чIугуна акъудун цав чпел кьунвай тарцин хилеринни чилин деринриз эвичIнавай дувулрин гьунар тирдал са шакни гъиз жедачир. Тарци, вичи хъун патал яд винелди чIугунилай гъейри, инсанри хъвадайдини жедайвал ийизвай. ИкI тарци чилни яд, эквни гьава – уьмуьрдин бине тирди ва вични инсанар сад тирди субутзавай. Гьавиляй инсанри чпиз таквазвай ва чпин акьулдивай къатIуз тежезвай къуватрихъ галаз и тарцин алакъа авайди гьиссзавай…

– Чандардивай гьикI тIалабдайди я? – жузуна Тарлана. – Лугьудай махсус гафар авани? Ваз абур чидани?

– Гафар гьарда вичин рикIяй гьикI атайтIа, гьакI лугьузвайди я, ингье и хъалхъамдихъ элкъвена. – Дилбера Тарлан, гъил кьуна, хъалхъам авай патахъ тухвана ва, адан гъил ахъай тавуна, лагьана: – КIандатIа за лагьайбур тикрар ая. – Ахпа хъалхъамдал сив эцигна, Тарланан кьилни вичихъди авуна, са-са ибара лугьуз, гададиз ам лугьудай муьгьлет гуз, давамна – Чан къадим чандар! Чаз кьведазни бахтлу, сагълам ва яргъи уьмуьр це, чи дидейриз ва бубайриз, чи стхайриз ва вахариз – виридаз!

Абур хъвехъ хъуькъвев агудна акъвазнавай ва абуруз садаз муькуьда гьикI нефес къачузватIа ван къвезвай ва сада муькуьдак квай гъалаба гьиссзавай. Тарлана Дилберан сивяй акъатай гьар са ибара гьада лагьай жуьредин тав-тегьер хвена тикрарна.

Зариф шагьвар къарагъна, тарци вишришарна.

– Адаз чи ван атана, ам чахъ галаз рахазва! – хвешидаказ лагьана Дилбера. – Сагърай вун, чан чандар!..

Ахпа ада вичин жибиндай лацу яйлух акъудна, ам кьве чкадал къазунна, са кIус тарцин хилел тIарамдиз тIвалар яна кутIунна, муькуь кIус Тарланав вугана – гьадани гьакI авуна.

Цавар вили тир. Са булутни авачир.

Чандардин кьилел кьве лекь пайда хьана ва абуру азаддиз ва такабурдиз тарцин винелай чарх яна, налугьуди абуру агъада, чилел, чпин вил алаз хьун герек тир чкайра, къайдани секинвал авани-авачни килигзавай, ахпа, ана чеб хуькуькьунин лазимвал авачирди акунваз, Яру дагъ галайнихъ лув хгана.

– Чунни чи эбедал хъфена кIанзавайди я, – лагьана Дилбера. – ТахьайтIа, Бег-Мирзе муаллимди вири класс чун жагъуриз чуьллера твадайди я – садни квадариз тадайди туш.

Тарланни Дилбер Алгъай тамухъди эвичI хъувуна…

И вакъиаярни шикилар, а вахтарилай инихъ гзаф йисар алатнаватIани, Тарланан рикIел хъсандиз аламай.

Гьар гъилера хьиз, къе́ни чандардин патав фидайла, а бахтавар уьмуьрдин декьикьаяр адаз вичин вилерикай караг хъийизвай хьиз жезвай.

Адавай Алгъай тамун хивел кьван вичин машинда аваз фенайтIани жедай, амма адаз, гила яргъи рехъ яхдиз атIун са кьадар четин хьанвайтIани, вич вердиш хьанвай жуьре хуш тир. Фидай рекье танишар-билишар гьалтдай, гьардахъ галаз калам-салам жедай, яргъал тефидай, ина лугьудайвал, куьруьз-яцIуз ихтилатардай, сада садан кIваликай-йикъакай жузунар-качузунар ийидай, сада садан гуьгьуьл кьадай. Гьа им и чилин къадим къайдайрикай, халкьдин руьгь хкажзавай ва экуь ийизвай яржарикай сад тир.

КIвенкIв алай пел гъвергъверрини гъурун цуьквери кьунвай. «ТIебиатди и чкадал икI жумартдиз ва баркавандиз цуькверив экъечIиз тун чандар тарцин хатурдай ийизвайди я», – садлагьана фикир атана Тарланан кьилиз, пелел фенвай къекъвей гуьтIуь жигъирдай винелди хкаж жез-жез.

КIунтIал агакьайла, ада чандардал вегьей вил садлагьана тарцин агъадихъай, булахдив, хуьр галай патахъ элкъвена, ацукьнавай дишегьлида акьуна. Тарланан рикIи гупа-гуп авуна. Вучиз икI хьанатIа ада вичин кьилни акъатначир. Ихьтин гупа-гуп адан рикIиз танишди тир, адан рикIел сифте яз Дилбер классдиз атай легьзе хтана. Гьа чIавуз адан рикIи гьа икI адан хур гатайди тир.

Дишегьлидин чин аквазвачир. Ам, кьве гъил кьве патахъай чиле атIумарна, чIулав чIарарин кIватI кьамал кIватIнавай кьил са тIимил далудихъди вегьена, са кIусни юзан тийиз ацукьнавай, акI тир хьи, ам хуьруьзни ваъ, адан винелай анихъди, ана авай къацу кIунтIаризни ваъ, абурукай хкатна аквазвай хъипи Гатун дагъдиз килигзавай. Мумкин тир, ада санизни килигни ийизвачир, гьакI вилер акьална, и секин дереда авай тек са ванциз – агъадихъай, эрчIи патахъай къвезвай, вичикай са чIавузни садни икрагь тежедай ЧIехи вацIун ванциз яб гузвай. И ванцихъ яргъарай кьериз-цIаруз хайи хуьруьз хквезвайбурунни, гьакI патай атай маса инсанринни рикIера кIватI хьанвай куьгьне гъамар-къамар, хатур амукьунар ва руьгь заланардай маса дердер вацIун цив вугана тухуз тадай гьунар авайдахъ Тарлан фадлай ва кIевелай агъанвай.

Ам, дериндай нефес къачуна, агьни аладарна са декьикьадилай гзаф вахтунда вилер акьална акъвазна. ЧIехи вацIун ванциз яб гуз-гуз, вичин рикI адетдин гуьнгуьна хутаз авур алахъуни адаз вилив хвейи нетижани ганай.

Адаз, са патахъай, дишегьли авай къулайвал чIуриз кIанзавачир, муькуь патахъай, чандардиз салам тагана, адан булахдай са хупI яд хъун тавуна (исятда рикIивайни хъвазни кIанзавай), элкъвена хъфинни вичин уьмуьрда кьетIен чка кьунвай тарцин вилик алагъ-салагъ техвей мисал жезвай.

«Дишегьли вуж ятIани, жуван хуьруьнвийрикай я. Белки, жуваз чизвайди жен, – вичи вичикди веревирдна Тарлана. – Вичиз ва я аялар тежезвай хциз ва я рушаз веледар тIалабиз атанвай сад я жеди…»

Ам явашдиз вичин кIвачериз вердиш тир «кIарарай» агъуз эвичIна ва тарцин къвалавай акъвазна.

– Хийирар хьуй! – чIун галаз ва са акьван ван алачиз лагьана Тарлана.

Дишегьли кхун хьана ва къудгъунна къарагъна.

Чин чинал акъвазай абур кьведни къах хьана амукьна.

Тарланан рикIи мад гупа-гуп авуна. Фагьумдай гьалдиз хтайла, ада сифте ийиз алакьайди вичи вичиз авур са ахмур тир: «РикIиз ам далудихъай акунни кумаз чир хьанай, ви кьили ван авуначир… Акьулдин тIем акакь тийидай къуватар авайди туш лугьудай вуна, хванахва…»

– Тарлан?!

– Дилбер?!

Абуруз квелай гатIундатIа, вуч лугьудатIа чизвачир. Налугьуди, абурун рикIелай чIал михьиз алатнава. АкI тир хьи, гьардан рикIел вичин тIварни аламач, амма садаз муькуьдан тIвар чизма, ва исятда абуру сада муькуьдан рикIел а тIварар хкана.

Эхирни Тарланаз лугьудай гаф жагъурдай себеб мад адан рикI хьанай:

– Яд хъвайитIа жедани? РикIи хъуткьунарзава…

– Зазни адан ван къвезва, – лагьана гъалаба кваз Дилбера, адан рикIел Тарланан хурай къвезвай и ван вичиз таниш тирди хтана ва адан вилер кьежена, рикIни шехьна. – Хъухъ, ял акъадра, рикI секинара.

Тарлана къанихдаказ са шумуд мекв яд хъвана ва галамаз-галамаз къайи цикай чиниз са шумуд шупI яна…

«Рехи хьанва…», – Тарланаз килигиз, фикирна Дилбера.

«Иер я…», – Хилер галачир еке яру-цIару цуьквер алай читдин булушкади вичин шумалвал квахь тавунвайди къалурзавай, вилера гьа виликан эквни, чимни, миливал амай Дилбераз килигиз, фикирна Тарлана.

ЯтIани са кьашкьун ихтилат хьайитIани арадал гъун патал абурал акьалтзавай азабар гзаф тир. И кардин себебни абурун са мус ятIани къатидаказ куькIвей ва вичикай КIвенкIв алай пелелай вири дуьньядиз хабар гайи муьгьуьббат вичин кьилин мураддив агакь тавун ва я чпел гуьл хьайи кьве патавай ам мураддив агакьариз тахьун, жавабар тахьай суалар амукьун тир. И кардин тахсир кьве патани гьарда вичин хиве твазвай ва муькуь пад тахсир квайди яз кьабулдай жуьрэт ийизвачир. Имни муьгьуьббатдал чан аламайвилин ва адаз кьве патани дерин майил хуьзвайвилин са лишан тир.

Акьулдин тIем акакь тийидай къуватри вучиз муьгьуьббат мураддив агакьначтIа къе тайин жедайди, и тайинвили абурун уьмуьрда са дегишвални тван тийидайдини чиз, кьве патани гьиссзавай…

– Къанни цIерид йис хьанва чаз чун тахкуна… – лагьана Дилбера.

– Эхь. Сагъ са уьмуьр я… – кьил эляна Тарлана.

И къанни цIерид йисан къене гзаф вакъиаяр кьиле фенвай.

Мектеб акьалтIарайла, Тарлана виниз тир савад къачун, кIелунар давамарун кьетIнай, вичини яргъал Ухта шегьерда авай индустриальный институтдин нефтегазопромысловый факультет хкягънай. Ахьтинди авайди адаз хатадай, Тюмендин областда кIвалахзавай чIехи стхайри хуьруьз хкай са газетдай кIелай малуматдай чир хьанай ва, артухан са фикир-веревирдни тавуна, документар гьаниз вугуз гьазурвилер аквазвай.

– Я хва, – лагьанай адаз бубади, хци хкягъай чкадал мягьтел яз, – акьван яргъа ви вуч ава? Вун и патав гвай Бакудиз ва я Магьачкъаладиз алад, гьанрикай сана кIела. Ахьтин факультетар гьанрани ава. Ваз герек хьайитIа, вав чи гъил агакьдайвал, чаз герек хьайитIа, чав ви гъил агакьдайвал хьурай…

– Ваъ, дах. Бакудинни Махачкъаладин вузра эвелни-эвел герекди хала-хатурвилерни, таниш-билишвилерни, ацIай жибинар я, – вичин чIехи стхайрихъ и кьве шегьерда вузрик экечIиз кIан хьунин ва кьилиз акъат тавур алахъунрин тежрибадикай даях кьуна, жаваб ганай Тарлана. – Ухта мишекъат чкайра авай шегьер я. Ахьтин чкайра авай инсанар михьи жеда, абурув гьахъни инсанвал жеда. Ахьтин ксари зи чирвилериз гьихьтин къимет гайитIани, за кьабулда. Я тIиб, я тIаб.

Кьуьзуь муаллим вичин хцин делилрал рази хьана. «Зи гъвечIи хва чIехи хьанва, итимвилин лишанар акатнава, уьмуьрдин уькIуь-цуруди гьиссзава, яни вичивай вичин жавабни гуз жеда», – фикирна бубади, рикI секин яз.

ЧIехи рухваяр хьиз, гъвечIидини акьван яргъариз фена кIан тийизвай диде, Тарлананни Дилберан кIанивилерикай хабар аваз, и делилдикай галкIидай чка кьаз алахънай:

– Я хва, Дилбера вичи Махачкъалада кIелда лугьузва… Килиг гьа, ахьтин рушариз муьштерияр фад акъатдайди я…

Хциз дидединни бубадин вилик вичинни Дилберан алакъайрикай, вич чIехи уьмуьрдин са кIарцIизни гьеле хкаж тахьанмаз, вичи дидени буба шадардай хьтин са карни гьеле тавунмаз рахун кутугнавай кар яз аквазвачир. Ихьтин ихтилат авун патал, ам, хуьруьн гадайриз адет хьанвайвал, я институтдик экечIун я, анаг кьисмет тахьайтIа, армияда хьайитIани къуллугъна хтун герек тир. Муькуь патахъай, ам, Дилберан муьгьуьббатдихъ агъунвай, ам са гаф гвай руш тирди адаз чизвай, и кардикай адан рикI, рушахъ галаз чандардин патав фейидалай кьулухъ, генани секин тир. Идалайни гъейри, Дилбераз кIелуникни заочнидаказ экечIиз ва ам, вичин рикI алай баде ялгъуз тахьун паталай, хтана хуьре жедайди чизвай. Гьавиляй ада, куьлуь-шуьлуьйра гьат тавуна, лагьана:

– А ихтилат гьеле акъвазрин, диде…

– Гадади дуьз лугьузва, – гена Тарланан пад кьуна бубади. – Ахьтин ихтилатар куддай вахт атанвач. Сифте гьар жегьилди чIехи уьмуьрда вичи кьадай рехъ-хвал тайинаррай, чпин муьгьуьббатни синагъ авурай. – Ахпа хцихъ элкъвена атIай гаф лагьана: – Алад, хва, ваз югъур хьуй, жуван рикIи лугьузвайвал ая.

Амма Тарлан институтдик акатначир. Имтигьанар вахганайтIани, баллар тIимил яз акъатнай.

ИкI, сад лагьай гъилера чIехи уьмуьрдихъ галаз пел пеле акьуна, виликди эцигиз кIан хьайи кам кьулухъди хъхьуни гададиз дериндай таъсир авунай. Элкъвена хуьруьз хкведай рекье, поездда, ада гзаф фикирар авунай, вичин мурад кьилиз акъат тавунин себеб жагъуриз алахънай. «Имтигьанар кьабулай муаллимар вири хъсан инсанар тир, абур заз чпивай жедай куьмек гузни алахънай… Мектебда зун ацукьай эхиримжи суьре? Ваъ, туш. Дилбер чи классдиз атайдалай кьулухъ зи кIелунар генани хкаж хьанай. Бег-Мирзе муаллимди зи кIелунрин дережа садлагьана виниз акъатунай Дилбераз тарсара са шумудра са балл артухарай дуьшуьшарни хьанай… Тахсирлуди зун жув я. Генани хъсандиз кIелна кIанзавайди тир, имтигьанриз хъсандиз гьазур хьана кIанзавайди тир… Гила за дахдиз, дидедиз вуч лугьуда?.. Дилбераз вуч лугьуда?»

Документар къахчудайла, адаз са муаллимди армиядилай гуьгъуьниз мад чпин институтдиз гьахьиз алахъунин меслят ганай. Тарлана гила гьа меслят вичин рикIе хуьзвай.

Адаз хуьре акъваздай, армиядиядиз эвердалди дидединнни бубадин кьамал ацукьдай, пад квачир сиверай акъатдай «Муаллимдин хцелай институтдик экечIиз алакьнач» лугьудай хьтин гафариз яб гудай, абур эхи ийидай фикир авачир. Ада, хуьре учётдай экъечIна, чIехи стхайрин патав Тюмендин областдиз фин, гьана са кIвалахдал акъвазун кьетIнавай.

Бубани диде гуьгьуьл ханвай хцин планрик мад дегишвилер кутаз алахъначир. Бубадин кIвалин-йикъан аявал авун, ам хуьн гъвечIи хцин хиве авай кар тиртIани, ада вичиз са пеше хкягъун, пака вичин хзан хуьн патал са кап фу къазанмишдай рехъ жагъуруниз манийвал авуна жезвачир. Вичин гъвечIи хциз намусар авайдахъ, тухумдин кIвалин аялвал авунин буржидикай ада кьил къакъуд тийидайдахъ, хайи къул хуьн патал уьмуьрдин яцIай вичиз герек тир «алатар» – цIийи чирвилерни тежриба къачуна, ам халкьдин ацукьун-къарагъуни адаз тайинарнавай эбедал хкведайдахъ Мирим муаллим кIевелай агъанвай.

Амма уьмуьрди вири крар са вичиз кIандайвал ийизвай…

Тарлан хуьруьз хтайла, Дилбер Махачкъалада авай. Рушаз университетдин филологиядин факультетдин ктабханайрин отделениедиз заочнидаказ гьахьиз кIанзавайди ва адалай гуьгъуьниз ам, кIелуник акатайтIани-такатайтIани, вичин бадедин патав хкведайди Тарланаз чизвай, адаз руша вичи лагьанвай.

Гада кьве йикъалай экъечIна хъфенай.

Ада, вичин стхайрин патав хъфена, са кьадар вахт алатайла ва вич абуру жагъурай са фяле-кIвалахал акъвазайла, хуьруьз Дилбераз чар кхьенай.

Дилбералай са жавабни хьаначир.

Зулухъди Тарлан армиядиз тухванай.

Гьанайни ада рушаз чарар кхьенай. Амма хтай жаваб хьаначир.

Бубадизни дидедиз кхьизвай чарара хци Дилберакай хабар кьадай жуьрэт ийизвачир – кутугнаваз аквазвачир, я абуру чпини адакай са гафни кхьизвачир. Муькуь патахъайни, Дилбера вичиз са жавабни тагуни Тарланан рикIе гъафилвилинни шаклувилин цацар твазвай.

Гьахьтин цацар Дилберан рикIени гьахьзавай, и кардин себебни адаз Тарланалай, гьеле гада Ухтадиз фидалди вилик ада чарар кхьида лагьана хиве кьунвайтIани, са кагъазни тахьун тир.

Са гафуналди, Тарланан са чарни Дилберав агакьначир.

Хуьре, лагьайтIа, Тарланавай вичин жегьилвиляйни ва вири кIвалахар са вичин рикIе авайвал фидайдахъ агъанвайвиляй гьич фикирдизни гъиз тежедай хьтин крар кьиле физвай.

Вичин сад лагьай сессия вахгана хуьруьз хтай Дилбераз муьштерияр акъатнавай.

Адан диде-бубани хуьруьз хтанвай береда, абурун кIвализ руш це лугьуз илчияр атанай.

Руш кIанзавай гададин тIвар Кебир тир. Ада Махачкъалада университетдин юрфак куьтягьнавай. Рушан диде-бубадивай, Дилберанни Тарланан кIанивиликай хабар авайтIани, хъуьчIуьк ихьтин кьери диплом квай гададин диде-бубадиз «ваъ» лугьуз жедайвал тушир, вични Тарлан, институтдикни экечIиз тахьана, хуьряй катна фенвай макъамда.

Лишанар кутунин месэла эхиримжи нукьтIа эциг тавуна амайтIани, ам кьери дипломдин хийирдиз куьтягь жедайди вири хуьруьз тайин тир.

Вичин хцин рикI дериндай тIардай вакъиа чразвайди аквазвай Мирим муаллим Дилберан бубадихъ галаз кьилди рахаз алахънай, амма адаз, вичи са мус ятIани кьуьзуь муаллимдин гъилик кIелай и касдиз, чарадан хцин ва вичин рушан рикIерин гьиссер гьакIан аялвилин къугъунар яз аквазвай.

– Я муаллим, муьгьуьббатар-кIанивилер абурун аялвилин шандакьар я. Ви гада армиядай хкведалди муьштерияр авай руш цик кутуна хуьз жедайди туш кьван…

– Халисан муьгьуьббатдиз цик кутунин лазимвал жедач, ам кьве йисалайни, цIуд йисалайни чиг яз амукьда… И кьве йисуз гададини руша чпин муьгьуьббат синагъ авурай… Абуру чпи кьведа гьялрай чпин кьисмет, я хва… Ша, вуна жуван веледдинни, зи хцинни рикIер хадайвал мийир…

– Зун ваз бубайрин мисалар чирдай чкадал алайди туш, гьуьрметлу муаллим, ятIани ви рикIел хкин: руш хъуьцуьгандив ягъайла, ярх жезвачтIа, гъуьлуьз гана кIанзавайди я… Ви хцизни сад жагъун тавуна амукьич. – Шит хъвер галай жаваб ганай Дилберан бубади.

Муаллимди чуькьни хъувуначир: ихьтиндак гаф акат тийидайдан, яргъи ихтилатар авун герек авачирдан гъавурда ам акьунвай.

КIвализ хъфена, ада вичин папазни, къунши хуьрера гъуьлуьк квай ва чпин гъвечIи стхадиз кIанзавай руш масадаз гузва лагьай хабардин гьарайдиз бубадин кIвализ атанвай кьве рушазни Дилбер Кебираз гузвайдакай Тарланаз кхьин къадагъа авунай.

– Ам терсди я, катна хкведайди, чир хьайитIа… Заз гила, рекьидай кьиляй, кимиди хва армиядай катна лагьай тIвар туш!.. Вич чкадал алайтIа, за жува адаз руш чуьнуьхиз куьмекдай… Вири крар рикIиз кIандайвал жедайди туш… Итим рикIин тIарвилерни эхиз вердиш хьана кIанзавайди я… Мад вучда? Хтайла, чир хьурай, вуч хьанатIа…

Дилберни вичин кьисмет гьял жезвайвилел рази тушир, диде-бубадизни вич Кебираз фидач лугьуз ам гзаф алахънай, къал-къилни акъуднай, Тарланалай гъейри мад садни вичин рикIи кьабул тийидайди лагьанай.

– Я руш, – лагьана адаз дидеди, рушан тIазвай чкадик хкуьриз. – Тарланаз вун кIанзавайтIа, ада ваз са чар кьванни кхьидай.

– За кхьида адаз чар! – лагьана Дилбера. – Ада жаваб тагайтIа, гьа квез кIандайвал хьурай.

Тарланан дидедин патав кIани касдин адрес къачуз адавай физ хьаначир – ам дагъви рушан намусдив кьур кар жезвачир. Дилбер къунши хуьруьз Тарланан вахан патав фена. Гададин ваха чпин бубади авунвай къадагъадикай Дилбераз са гафни лагьаначир ва и къадагъадик стхадин адрес вугун квачирвиляй рушав ам кхьена вуганай.

Дилбера Тарланаз хуьре чпин муьгьуьббатдин кьилел кIватI хьанвай чIулав циферикай кхьенай. Амма са жавабни хтаначир…

Дилбер гъуьлуьз тухванвайди Тарланаз армиядай хтайла чир хьанай.

Вич авачиз, хуьре хьайи кьван крарикай, Дилбер пад кьадай кас авачиз амукьайвиликай вичиз хабар авунач лугьуз, адаз дидедикайни, бубадикайни, вахарикайни хъилер атанай. Гила адаз, армиядин – уьмуьрдин мектебдин тIеам акунваз, вич чIехи хьанвайди гьисс ийиз, вичин рикIин гьиссерин месэладикай чIехибурухъ галаз рахун кутуг тавур кар яз аквазмачир. Адет яз, диде-бубайри армиядай къуллугъна хтанвай ва идалди итимвилин дережадиз акъатнавай рухвайрин вилик абуру чпин хзан кутунин месэлаяр куддай, гъил-гъилеваз мехъерарни ийидай.

– Я чан бала, – диде хцин дерт кьезилариз алахънай. – Ви дах Дилберан дахдихъ галаз рахаз, ам чIалал гъиз алахънай. Адак гаф акатнач.

– Я хва, – лагьанай бубади, – вуна рушаз са чар кьванни кхьенани?

– Чарар за адаз и кьве йисан къене вацра кьве-кьвед кхьена.

– Чаз вуна акьван кхьеначир, – лагьана дидеди. – Я вунани Дилберакай са хабарни кьуначир ман…

Хци, са гафни талгьана, агь аладарна.

– Чарарни садбур агакьда, садбур агакьдач. ЯтIани акьванбурукай сад кьванни тагакьна жеч эхир… Бес ваз са жавабни хтаначни? – жузуна бубади.

– Ваъ.

– Жаваб хьаначтIа, рушан рикI къана жеди, муьгьуьббат хкахьна жеди, я хва, – лагьана кьуьзуь Мирима.

– Адан муьгьуьббат туьхвенвайтIа, зи рикIиз аян тахьана жедачир… Зи рикIени ашкъи вич вичелай туьхуьдай, – Тарланаз вич бубадихъ галаз вичин рикIин гьалдикай ихьтин лирикадин гафаралди лугьуникай регъуьни хьанай, ятIани буба вичин гъавурда акьазвайди адаз чизвай ва гьиссзавай.

– Дилбера вичи ваз чар кхьида лагьанай, завай адресни къачунай, – лагьанай стха хтай чкадал атанвай ваха, рушан патай кIанивал амайди тестикьарун яз, са вил бубадизни ягъиз ва къадагъа чIур авунай вичиз адан патай туьгьмет жедатIа лугьуз. – Кхьенани-кхьеначни, завай лугьуз жедач…

Бубади са чуькьни авуначир.

Нивай вуч лугьуз жедай кьван? Тарланан архаяр Дилберан патай Тарланахъди авай муьгьуьббат мягькемди, гьакъикъиди туширвилин фикирдал атанвай. Абур и фикир гададин рикIени тваз алахъзавай, амма Тарланан рикIи ам сакIани кьабулзавачир.

– Куьне заз ам ганвайдакай хабарнайтIа, икьван крар жедачир, – Тарлана ракIарин гуьрцел гъутувди яна.

– Чаз ви рикI тIар ийиз кIан хьанач… Хабар авунайтIани, вавай вуч ийиз жедай? Армиядай катдайни? – суал ганай бубади, хци гудай жаваб аян тиртIани.

– Эхь, катна хкведай! За Дилбер масадаз фидайвал ийидачир!

– Армиядай катайдан гьал гьикI жедатIа, чидани ваз?

– За командирар чIалал гъидай… Абур Дилберан буба хьтинбур тушир… Зи гъавурда акьадай…

– Ухтадай хтайла, вун хуьряй экъечIна хъфеначиртIа, икI жедачир жеди… – КIелуник акат тавур Тарлана, а чIавуз вилик вегьиз кIан хьайи кам кьулухъ хъхьун себеб яз, муьгьуьббатдин крар рикIелай алудайдакай, ачухдиз лугьун тавуна, адаз ишара гуз алахънай Мирим. – Рушани вичин гафунал кIевивал тавурди аквазва, хва… Итимдин рикIел хирер жедайди я, амма, хирер ала лагьана, рикI хурай акъудна гадариз жедайди туш. Ахьтин рикI патал ваз кIани дарман гьат тавуртIа, масад жагъурна кIан жеда.

Тарлан бубадин ишарадин гъавурда акьунай.

Гьа чIавуз адаз вичин рикIел хьанвай хирен тIал кьезилардай са рехъ жагъанай – чандардин патав фин.

Чандардин хилек Дилбера кутIунай яйлухдин кьве падни кумайди акурла, адан рикIи гупа-гуп авунай.

Тарци вишришарнай, Тарланаз пешерик и юзун вичин рикIин ванци кутурди хьиз хьанай.

Ада гила тахсир са вичинди яз кьазвай ва вичи вичиз ван алаз лугьузвай:

– Мектеб куьтягьай рушариз гьасятда муьштерияр акъатдайди ваз чизвачирни, кьей хва? Чизвай… Дилберал вил эцигнавай гадаяр хуьре мад авайди ваз чизвачирни? Чизвай… Чи муьгьуьббат хуьнуьх лазим жедайди, ам патал женг чIугун герек жедайди ваз чизвачирни? Чизвай… Вуна и женгина Дилбер текдиз туна, ахмакь… Вуна ви такабурвал муьгьуьббатдилай вине кьуна. Вал, кIелуник акатнач лугьуз, хъуьруьнардай хьиз хьана. Вун хьтинбур хуьре тIимил авайни?.. Сифтегьан муьгьуьббат икI саймазвилелди гъиляй ахъайна лугьуз, вал хъуьрен тийизвай хьиз яни ваз, кIамаш?..

Дилбера муьгьуьббатдилай кам къачунин себебни Тарлана вичи ахъаяй гъалатI яз гьисабнай. «Гьавиляй ада зи чарар, кIелни тавуна, гадарна жеди, – фикирзавай гадади. – Ада за вич рикIелай алуднавайди яз гьисабна…».

Ахпа ам мад Ухтадиз к1елиз фенай, институтдик экеч1най ва, анаг куьтягьна, вичин кьисмет тамамдиз Сургут шегьердихъ галк1урнай…

… Къанни цIерид йисалай мад чандардин патав сад садал гьалтнавай Тарлананни Дилберан арада чеб къакъатайдалай кьулухъ хьайи кьван крарикай са ихтилатни хьаначир. Тарцин патавай авахьзавай булахдив ацукьна, абуру ийизвай рахунар адетдин, яргъалди чеб чпиз такунвай таниш инсанри ийидай хьтинбур, хайи мектебдикай, муаллимрикай, чпихъ галаз са классда кIелайбурукай, хуьре авай хабаррикай жезвай.

Куькай рахайтIани, ихтилат куьруьди жез, ара гуз маса ихтилат кватзавай. Гьар ахьтин макъам кудзавайдини Дилбер тир, Тарлана адан гафарал къул чIугвазвай, гагь-гагь абурал куьруь алаваяр хъийизвай, суалриз жавабар гузвай.

– Кьве югъ инлай вилик, зун хуьруьз хтай юкъуз, зал Тапанчи гьалтнавай, – Дилбера и кардал вичин шадвални гьейранвал къалурнай. – Халисан аскер я! Майор! Заз ада Афгъанистанда къуллугъайдини чидачир… Вичин телефондин нумрани гана… Зун Дальний Востокда, Хабаровскда, яшамиш жезва лагьайла, «ватандиз мукьва чкайриз хкведай вахтар хьанвайди я гьа!» лагьана. Дуьз лугьузвайди я…

– Эхь, ам гьахьтинди я. Халис итим я, вичин кар, лугьудай гаф чидайди я.

Чпин кIвал-югъ туькIвенвай, кадгъай хзанар авай, аялар чIехи хьанвай ва къе-пака мехъерардай яшариз акъатнавай абуруз гила, а алатай яргъал чIаван чпин уьмуьрда хьайи экуь муьгьуьббатдикай ихтилат кудунин ва чпин гьардан рикIин къене, кьилдин чка кьуна, хкахь тийиз амай адан экуьнивди къенин уьмуьрда дегишвилер твадай лазимвал авачир. И кар абуру кьведани, сад хьиз, гьиссзавай. Мумкин я, сада садаз гудай суалар авайтIани, абуруз чпин гьардан рикIе амай сифте муьгьуьбатдин цвалак хкуьриз ва ана кисна амай куьгьне тIалдик юзун кутаз кIанзавачир.

Амма абур чпин ихтилатрал, хкягъзавай гафарал гьикьван мукъаят тиртIани, сифтегьан муьгьуьббатдивай вичин гафни куд тавуна акъвазиз хьаначир.

– Вун гьар йисуз инал къвезва, лугьуда… Авай кар яни? – Дилберан рикIяй рахана муьгьуьббат.

– Эхь. Инлай жуван уьмуьрдиз килигзава, – Тарлан са геренда Дилберан вилериз килигна ва, и легьзе яргъалди чIугваз тахьана, вилер ЧIехи вацIун кьере атIанвай яргъара атIумарна. – Жуван фейи йисарин дуьз-патахъ чкаяр чириз алахъзава…

– Бес вуна зун инал вучиз атанвайди ятIа хабар кьазвач? – Дилберан ванцик зурзун квай хьиз хьанай Тарланаз.

Тарлана къуьнер агажна. Ахпа садлагьана рикIиз ягъай суал адавай кьаз хъхьаначир:

– Вун икьван йисара инал вучиз къвезвачир?

– Ам зи гъалатI я, – лагьана Дилбера. – Гьам туьхкIуьр жедатIа акваз атайди я зун инал… Заз вун хтанвайди чизвачир… Вун акваз кIанзавайди тир… Ингье зун ида гъайиди я.

Дилбера жибиндай куьгьне конверт акъудна, Тарланал яргъи авуна.

– Им вуч я? – Тарлана конверт къачуна.

– Им за ваз армиядиз кхьей чар я, ви патай са чарни тахьайла.

– Бес им зав къанни цIерид йис инлай вилик вучиз агакьначир? – инал вуч жезватIа гьеле гъавурда авачиз, жузуна Тарлана.

– Ам чуьнуьхна, – лагьана Дилбера.

– ГьикI? – гъавурда акьунач Тарлан.

– Ви рикIел Маина аламани?

– Ахьтин отличница рикIелай алудиз жедани?

– Адан диде, а вахтара чи хуьруьн почтадин отделениедин начальник хьайи Алей хала, зи гъуьлуьн бубадин вах я… Кьуьзуь хьанва, адан кефияр авач лагьайла, гьадал кьил чIугваз фенвай къе зун… «За ваз са сюрприз ийидани?» лагьана ада заз. «Ая, – лагьана за. – Заз сюрпризар кIандайди я». «Вун Кебираз хкягъайди, адаз къалурайди, Маинадихъ галаз ягънавай ви шикилар гададиз ракъурайди зун я» лугьуз, дамахарна. Вич хьаначиртIа, чахъ бахтлу, туькIвей хзан жедачир лагьана, и кар субутзавай делил яз, и чар зав вахкана. «Вуна и сюрприз икьван яргъал вучиз вегьена?» лагьайла, «Гила вун чранвай паб я, вун зи гъавурда дуьз акьада. Ахпани заз и сир гваз суруз физ кIан хьанач. За ам садазни лагьайди туш, я Маинадизни, я зи стхадизни, я ви Кебиразни. Са ваз чизва» лагьана. «Заз хтай са чарни хьанач гена» лагьана за, ида вуч лугьудатIа акваз. «Авай, чан свас, гзаф авай», – лагьана ада. «Вуна абур иесидив вахгана, гьадазни сюрприз авуна жеди?» къаб алаз рахана зун. «За абур кана, чан свас… Я гьабурни, я ви чарни за кIелайди туш гьа, вуна масакIа фикирмир». Кьилиз кIаш вегьейди хьиз хьанай заз, са гужа-гуж жува жув гъиле кьуна. «Бес абур чеб кхьей касдиз кIан хъхьайтIа, вуна вучда?» лагьана за чанда зуз аваз. «Вув-в, я чан свас, вуна и сир масадаз лугьудани гила?» мягьтел хьана ам. «Зазни суруз а сир гваз физ кIанзавач ман…» лагьана за… Гьанлай къарагъна, инал атайди я, чандардиз хьайитIани лугьуда лагьана…

– За ваз къанни вад чар кхьенай, – лагьана Тарлана. – Сад Сургутдай, амайбурни армиядай… – Тарлана конверт Дилберал яргъи хъувуна. – Штампни, муьгьуьрни гьалчнава гьа…

– КIелиз кIанзавачни? – конверт гьеле къачун тавуна, хабар кьуна Дилбера.

– Вазни зи чарар кIелдай мумкинвал авайтIа, за кIелдай… Гила а чарчи дегишдай са карни авач. ЯтIани ам хьайидал зун шад я.

Дилбера, чар къахчуна:

– Вуна дуьз лугьузва… Дегиш жедай са затIни авач… Ви къанни вад чарчел зунни къанни вад гъилера шад я.

Чандарди вишришарна.

Садлагьана абуруз винидихъай рахадай ванер атана.

Абур, къудгъунна, кIвачел къарагъна.

Пелен кьилелай агъуз камуфляж алай, хурал автоматар куьрснавай, къалин чуруяр квай кьве кас эвичIзавай. Вилик квайдан кьилел женгери-панама алай, муькуьдан кьилел алачир, адан кьилин чIуп-чIулав къалин чIарар къуьнерал кьван аватзавай, гъилени яргъи тум галай ва мурз еке нажах авай. Абур кьведни юкьван буйдин жегьил инсанар тир.

– Террористар я… Суван тамай атанвайбур я… – кушкушдивди лагьана Тарлана. «За Тапанчидивай муькуь нумрани къачуна кIанзавай тир…», – гьайифдин хиял фена адан рикIяй.

– Минет хьуй, абурухъ галаз чина акъвазна, терсдиз рахамир, – Дилберан чинин рангар атIанвай.

Чуруяр квайбур тади квачиз, гуя чпин бубадин кIвализ къвезвайбур хьиз, тарцин патав атана акъвазна, Тарланазни Дилбераз, салам-каламни гьич, са дикъетни тагана, тарцелай вил аладарна, ахпа адал чарх яна. Адакай куьрснавай пинейрин цIирхериз вил ягъиз, абурун чинрин атIугъайвилел нифретдин лишанарни алава жезвайди аквазвай.

– Хъалхъам екеди я, – лагьана нажах гвайда.

– Аквазва, – чIун галаз рахана панама алайди. – Чаз атIуз са кьадар регьят жеда.

– Чаз? Ингье Аллагьди чаз гьихьтин куьмекчи ракъурнаватIа, – шит хъвер къугъвана нажах гвайдан вилера, Тарланаз килигиз.

Панама алайди, гуя вичиз анжах гила инал алай итимни дишегьли акурди хьиз, абурухъ элкъвена, абур кьведни, гагь сад, гагьни муькуьди вилеривди алцумна ахпа Тарланан вилера КIвенкIв алаз вилер атIумарна:

– Куьн вужар я?

– Чун инсанар я, – рикIе авай гъалаба чуьнуьхиз алахъуналди жаваб гана Тарлана. И гъалаба ада Дилбер патав гваз хьунивай тирди гьиссзавай. Ам алачиртIа, и гъалабани жедачир, и вилив техвена атайбурувни ам масакIа рахадай.

– Инсанар я? – Тарланан жавабдал шак гъизвай жуьреда вичин суал сухна арадиз нажах гвайда.

– Эхь, – лагьана Тарлана. – Куьн вужар я?

– Чун Аллагьдин аскерар я, – лагьана панама алайда. – И дереда Аллагь-Тааладин къанунар-къайдаяр эцигзавайбур ва хуьзвайбур я… Куьн гьинай я?

– Чун и хуьряй я, – Тарлана хайи хуьр галайнихъ гъил туькIуьрна.

– Куьн инал вучиз алайди я? – тадиз вичин суал сухна нажах гвайда, тарцикай куьрснавай пинейрин кIусариз килигиз, абурун арадай са вуч ятIани жагъуриз кIанзавайди хьиз. – Тарцивай аялар тIалабиз атанвайди яни?..

– Чун гьакI атанвайди я инал, тIебиатдикай кфет хкудиз, сейрдиз… Аялар чахъ авазва…

– Пабни гъуьл яни? – мад панама алайди Тарланан вилериз килигзава.

– Ваъ.

– О-о-о! – къувдиз ухшар хьтин ван акъатна нажах гвайдан туьтуьхдай.

– Чун са классда кIелайбур я… – ихтилатдик экечIиз кIан хьана Дилбераз.

Панама алайди Дилбер галай патахъ гьич килигни авунач, гуя ам инал алайди туш, я идаз адан ванни атайди туш. Адаз, вилерин кIвенкIвер генани хци авуна, «зун вахъ галаз рахазвайди я!» лугьун яз, Тарланавай жаваб кIанзавай.

– Чун санал кIелайбур я… Яргъарай хтанвайбур я… Къе хатадай инал сад садал гьалтна…

– Типа сифте муьгьуьббат я ман? – нажах гвайда панама алайдаз вил акьална.

Панама алайдан сивикай шит хъвер фена, вилерай амалдарвилин лишанри цIапIрапIарна:

– Ви тIвар вуж я? – жузуна ада Тарланавай, Дилбераз вилни ягъ тийиз, ам галай патахъ кьасухдай килигни тийиз алахъиз.

– Тарлан.

– Дишегьлидин тIвар?

– Дилбер.

– Къала кван куь телефонар инихъ ая.

– Чи телефонар квев вучиз вугузвайди я? – хъел атана Тарланаз.

Телефон вучиз гьаркь ийизвайди ятIа кьатIанваз, Дилбера вичин телефон авай гъил яргъи авуна. Нажах гвайда адан телефон къачуна, Тарланал гъил яргъи авуна, «вунани телефон ибалди ая» лагьай ишара гана.

Тарлан Дилбераз килигна.

Ада кьил эляна.

Тарлана вичин телефонни вугана.

Нажах гвайди, нажах кIвачерин арада кьуна, телефонар тупIалай ийиз эгечIна.

– Авач, – лагьана ада. – Я идан тIвар адан телефонда авач, я адан тIвар – идан. ЧIехи пай урус тIварар я… Яргъарай хтанвайбур я, табзавач.

Садлагьана телефонрикай сада са хабар атайла акъуддай хьтин ван авуна.

– Са гьи ятIани Тапанчи сетда пайда хьанва, – лагьана нажах гвайда. – И тIвар муькуь телефондани ава.

– Ам чахъ галаз кIелайбурукай я, – лагьана Тарлана.

– Вуна гьикI лагьана? Тапанчи? – садлагьана япар хкисна панама алайда.

И арада телефонди зенг авуна.

– Эхь, Тапанчи. Ингье зенгзавайди гьам я.

– Хкуд телефон! – хъел кваз эмирна панама алайда. – Чаз артухан ксар герек туш.

Нажах гвайда кьве телефонни туьхуьрна.

– Тапанчи… Тапанчи… Им заз ван хьайи тIвар хьиз я… – Панама алайди фикирдик акатна, вичин бейнидай са вуч ятIани жагъуриз алахъна, ахпа, анай галкIидай хьтин са затIни жагъун тавуна, нажах гвайдаз килигна.

Нажах гвайда къуьнер агажна, вичиз а тIвар течидайди къалурна.

– Тапанчи а касдин лакIаб я, чун гьеле мектебдаваз адаз гьакI лугьуз вердиш хьанва, – Тарланаз исятда чкадин полициядин чIехидакай ихтилат инал кватун хъсан лишан яз аквазвачир, вучиз лагьайтIа къайда хуьзвай идарайрин векилар эхиримжи йисара ихьтин ксари ийизвай вагьши хасаратвиликди ва я ихьтибурухъ галаз чка-чкада кьиле физвай террордиз акси яз тухузвай серенжемра телеф жезвайди адаз хъсандиз чизвай.

– Иншаллагь, анай чна кьил акъудда, – лагьана панама алайда. – А Тапанчидин халисан тIвар гьикI я?

– Шараф, – Тарлана, игьтият хуьн яз, вичин дустунин халисан тIвар – Ашрав – гьадаз ухшардав эвез авуна.

Панама алайди нажах гвайдаз килигна. Ада мад къуьнер агажна.

– Иншаллагь, чун и месэладал хкведа, – лагьана панама алайда, вич генани са куь ятIани шаклу ийизвайди къалуриз. Ахпа ам вичин амадагдихъ элкъвена: – Тарциз вучзавайди я?

– АтIудайди я ман! – жаваб гана нажах гвайда.

– Ихьтинди атIуз агакьдани, кьве итимдин кIеме гьакь тийизвайди?

– Агакьайла агакьда ман. Чун геж жезвай чка авач кьван. Куьмекни чаз ава. – Нажах гвайди Тарланаз мукьва хьана, вичив гвай алат адал яргъи авуна. – Ма, атIуз эгечI и тар! Адал мажусийрини кафиррини куьрсарнавай пинеяр кьван вакай куьрс хьанвай гунагьрикай сад кьванни тIимил жедайвал ая.

– Завай жедач! – лагьана, Тарлан кьве кам кьулухъди хьана.

– Вучиз?

– Вад виш йисалайни гзаф и пел гуьрчегарзавай ва гьакьван йисара мадни гуьрчегардай тIем авай и пагьливандал зи гъил фидач. Икьван йисара са касдин кьилизни ихьтин фикир атанач…

– Адак квай пинеяр вучтинбур я?

– И тарциз «чандар» лугьузва. Им «чан», яни «руьгь», «уьмуьр» ва «тар» гафарикай хьанвай са гаф я. Инсанар инал чпиз яргъи уьмуьр тIалабиз, аялар тежезвайбур чпиз веледар тIалабиз къвезва.

– Бижгъеррихъ?! Гьа-гьа-гьа! – хъуьрена нажах гвайди. – Вуна вуч лугьузватIа, вун жув гъавурда акьазвани?..

– ЦIирхериз тIвал ягъун – им гьарда тарцел вичин мурад кутIунунин лишан я, – вичин патай алава хъийиз алахъна Дилбер.

Нажах гвайди Дилбераз гьич килигни авунач. Ам къутми хьана:

– Абур вири кафиррин, мажусийрин уюнар я… Руьгьни, уьмуьрни гузвайди са Аллагь я, масад авайди туш!.. Куь хуьруьнвиярни, куьнни гунагькарар я! Куь чка жегьеннем я! – Нажах гвайди къапарай акъатзавай, адан вилериз иви хъиткьинзавай. – Чаз хабар авачир хьиз яни куь хуьре вуч жезватIа? Куь мискIиндиз чна ракъурай фекьи куьне ахъайнач! Куь фекьи авам я! Кьейибур кучуддайла, кьилиз акъудзавай бязи шартIар къадим имандив кьурбур туш! Я итимриз, я дишегьлийриз гьихьтин парталар алукIдатIа чизвач! – ада Дилберахъди, адаз килиг тийиз, кьил югъурна. – Пак чкаяр я, пIирер я лугьуз, адетдин инсанрин сурарал садакьаяр я лугьуз фар, къенфетар пайзава. Куь аялри гьина кIелзава? Инсан маймундикай хьанва лугьуз (Астафируллагь! Астафируллагь!), чрун тавунвай руьгьер алцурарзавай мектебда! Ибур садни Аллагьди кьабулзавай крар туш, эй вилерни, рикIерни буьркьуьбур! Жегьеннемдин цIай къалум жеда квез виридаз! Куьнни гунагькар я, гъуьлни паб тушиз, чуьллера сиягь хьанвай! Куьн хьтинбуруз къван гана кIанзавайди я!.. Куьне чун кIамашрай кьазвани?.. – ада тарциз са шумудра галамаз-галамаз нажах вегьена, ахпа мурз тарцин танда туна, къерехдиз хьана ва, автомат Тарланал туькIуьрна, тIубни шейтIандал эцигна, эмирна: – АтIутI!

Агъзур йисан къене халкьди кьабулнавай, вердиш хьанвай къайдаяр, адетар къе дегишариз, вичивай хьайитIа, дуьз гелез хкиз кIанзавайдан и гафари Тарланан чандик цIай кутунай, адаз, нажах тарцяй акъудна, хьайивал хьуй лагьана, адан мурз вилерай н ифрет авахьиз килигзавай, акьулдив кьур ва я меслятдин са гафни акат тийидай и касдин кьилиз чуькьведай фикир авай.

И ният гьа макъамда садлагьана Тарланан гьерекатрайни вилерай кьатIай Дилбера адаз са патахъди хуртI гана, адан виликай акъвазна ва минетни, шелни акахьнавай ванцелди лагьана:

– Я чан рухваяр, я балаяр, куьн зи веледрин таяр-туьшер я! И гьарай-эвер куьз я? И кас куь бубадин къедда авай инсан я. Адавай и нажахдив ихьтин зурба тар атIуз жедани? Ихьтиндан вилик тарар атIудай машинни ажуз хьун мумкин я…

Тарци вишришарна.

Тарцин кьилелай цава кьве лекь пайда хьана.

Нажах гвайда, лишан кьун тавуна, цавухъди са шумудра автоматдай гуьлле гана.

Хата гьиссай лекьер сад садавай къакъатна, сада Яру дагъдихъ, муькуьдани Шалбуздагъ галайнихъ лув хгана ва вилерикай квахьна. Аквар гьалда, абур ихьтин яракьдин ванерихъ галаз таниш тир.

ЧIехи вацI галайвал килигай Тарланаз агъада авай келемрин никIерин кьилелай цIар гана хкаж хьанвай руквадин яргъи зул акуна. «Ихьтин руг никIерилай агъада авай рекьяй жезмай кьван йигиндиз машин фидайла, хкаж хьун мумкин я, – хиял фена адан рикIяй.

И мичIивилин шейтIанри вилик тахсиркарар хьиз акъвазна, абурун туьгьметар къачуни, акси яз са затIни ийиз тахьуни, Тарланан рикI чуькьвезвай. Вичихъ са кар хьуникай, ада са акьван фикирзавачир. «Дилбер инал алачиртIа, хъсан тир, тахьайтIа жуваз нажахдикай аманеви кьадай… Итим садра хазвайди я, садра рекьизвайди я. Зунни итим хьиз рекьидай… Хуьре жуванни Дилберан тIварар чIурукIа гьатна кIандачир заз…»

Агъадавай рекьелай хкаж жезвай руквадин зулунин са кьил Алгъай тамун кьилелайни са уьтери хкаж хьана, гьанал акьалтI хьанвай. Адан вичин рикIе са гьихьтин ятIани бицIи экв куькIвей хьиз хьана, ада мад анихъ килиг хъувунач, адаз гъиле ажал авай и кьве касдин фикир а руквадал желб авуналди а бицIи экв туьхуьриз кIанзавачир.

– Сабур! Сабур! – лагьана панама алайда вичин амадагдиз. – Авайвал лагьайтIа, и тар нажахдив атIуз жедайди туш, идаз маса чара акъудна кIан жеда… И кьведаз вуч ийидатIа, гьам гьялна кIанда… Тапанчи… Заз и тIварцIи секинвал гузвач…

– Ваз са фикир авани? – жузуна нажах гваз хьайида.

– И кьвед кундал хутахдани-хутахдачни са меслят авуна кIанда…

Ада са низ ятIани зенг авуна, вич рахаз, ахпа яб гуз, давамарна:

– Ас-саламу алейкум, стха. Им зун я… Тар нажахдив атIуз жедай хьтинди туш… Зурбади я… ХъиткьинарайтIа жеда, хъалхъам ава… Мад са вилив техвей месэла ава. Инал са итимни паб ала. Гъуьлни паб туш. Ибурун телефонра Тапанчи лугьудай тIвар ава. Вуч ятIани и тIварцIи зи рикIе риб эцязава… Ваз и тIварцIи-лакIабди са вуч ятIани лугьузвани?.. ГьакI я ман?.. – Тапанчи гвайдан вилер садлагьана экъис хьана. – Аллагь чIехи я!.. Са рахунни алачиз… Кьведни хкида… Ас-саламу алейкум, стха.

Панама алайди, автоматдин яб вичихъди ялна, кьве кам кьулухъди хьана, яракьдин луьле Тарланахъди элкъуьрна, рахана:

– Вучиз вуна заз а Тапанчи лугьудайди кьацIай мент я лагьанач?! – ада, жаваб вилив техвена, автомат хкажна ва вичин вири хъилевдини къуватдивди чандардиз гуьлле гана.

Ада и жуьреда вичик акатнавай хъел иликьарзавайвал акур муькуьдини гьахьтин инсаф атIайвилелди тарциз гуьлле гуз эгечIна.

Дилбер, чин гъилеривди кIевна, цуквал ацукьна.

Тарлан кIвачел акъвазнавай, чIарни юзазвачир. Къеняй ргаз, вичивай са затIни ийиз тахьунай адаз вич акьван такIан хьанвай хьи, адаз ибурун гуьллейрикай сад хьайитIани вичихъ галукьна кIанзавай. «ГьакI хьайитIа, абуру, белки, Дилбер ахъай хъийин… Угърашрин гъиле яракь хьунилай угъраш са карни авач…». Гьа вахтунда ада, вичиз акI тежедайди чинни ийиз, тарцин хилера акьуна кьулухъди са буьркьуь гуьлле хьайитIани хкадар хьана вичихъди атун тIалабзавай.

Амма чандар уьмуьрдин тар тир. Ада, хирер жез, талашар, пешер кIвадариз, вичел алай цIирхер чIух жез, гумадин цIиргъер акъатиз, наразивилин гув-в-дин ван ийиз, гуьллеяр вичел кьабулзавай, садбур адак кумукьзавай, садбур адакай хкатиз физвай, амма тарци вичин зурбавал, вичин суй хуьзвай, адан дувулар, жакIумар хьиз, чилик тIарам хьанвай, абуру чIехи къанихвал гьиссзавай ва чеб авай деринрай кужумзавай яд генани артух ийиз алахъзавай, икI жезвайди чандардин патавай авахьзавай булахда яд артух хьанвайвили, яд ара-ара хкадриз къвезвайвили къалурзавай. ИкI тарци вичи акьван регьятдиз са зулумдизни, са ажалдизни рей тагудайди къалурзавай, вучиз лагьайтIа ам уьмуьрдин тар тир, уьмуьр хуьнин, уьмуьр давамарунин, намусдин, муьгьуьббатдин, такабурвилин, умуддин, уьмуьрдал кьарувилин тар тир.

Садлагьана панама алайдан сивяй ивидин цIиртI яна, ам, кьилин къаб цавай физ, агъадалди гадар хьана.

Къвалав гвайди ярх хьайивал акур муькуьдаз кьулухъди элкъвез кIан хьана, амма адан чапла цIвеляй ивиди цIиртI яна. Гьамни са къвалахъди агъадалди гадар хьана.

Тарлан метIерал аватна: адаз КIвенкIв алай пелен «кIарарай» агъуз, гъиле тапанчини аваз, эвичIзавай Тапанчи акунвай…

* * *

Гуьгъуьнин юкъуз Тарлан вичиз Сургутда адет хьанвайвал фад ахварай аватнай. Йифиз, накьан йикъан вакъиаяр кьиле регъвез, са акьван секиндиз ксаначтIани, ада вич ахварикай тух хьанваз гьиссзавай.

Тапанчидихъ галаз Марвар булахдал финни, адаз къуллугъдин рекьяй садлагьана къайгъуяр акъатун себеб яз, кьве дустунини са маса къулай макъамдал хутахун меслятнавай, вучиз лагьайтIа хуьруьн уьруьшра, Суван тама, яракьар гвай, рикIера душманвал авай къачагъар аваз тIуьнар-хъунар авун абурун намусди кьабулначир. Гьавиляй Тарлана къе хъфин кьетIнавай.

Диде дегьлизда вичин къайгъурик квай, рекье гьатзавай хциз пакаман тIуьн гьазурзавай.

Ада дидедиз вич накь чандардин патав фейидакай лагьанвачир.

Тапанчиди Дилбер хуьруьн къерехдал кьван, Тарлан кIвалин гьаятдал кьван вичин машинда аваз хканай. Дидеди накь кьве дуст Марвар булахдал ала лагьана фикирзавай.

Телевизордай чкадин хабарар гузвай: «Накь чи районда виридаз машгьур ва вичиз уьмуьрдин тар лугьузвай чандардин патав кьве террорист тергнава, абур тIебиатдин къадим имарат атIуз атанвайбур тир, гьа вахтунда инал алаз хьайи чкадин са агьали абуруз залукда кьаз кIанзавай. Чи райондин къайдаяр хуьдай органри савадлудаказ кьиле тухвай серенжем куьмек яз бандитривай чпин кьацIай планар кьилиз акъудиз хьанач».

– А язух вуж тиртIа?.. Аллагьди хвена ам… – Дидеди кьил галтадзавай.

– Низ чида? Лугьузвач кьван телевизорди… ТIварар такьун ахьтин ксарин хатасузвал хуьн патал ийизвай кар я, диде.

– Инсандин кIалуб квадарнавай и кьетIинрин душманвилерин эхир мус жедайди я? – лагьана дидеди, мад кьил галтадиз.

– Абурун эхир ийизва кьван… Зи дуст Тапанчиди абурун виридан тифтиф цавуз акъудда! – дидедик руьгь кутаз алахъна хва, гьа са вахтунда накь бандитриз залукда кьаз кIан хьайибурукай сад анал тахьайди яз къалурунни вичин дустунин гьунар хьунал рази яз.

– Хъсан хьана вун анал тефена… Къе́ни физ тахьуй гьа!.. Жуван хъфизвай рекьиз хъвач… Накь йифди КIвенкIв алай пелел зурба цIай кузвай…

Тарланан рикIи хъуткьунарна. Ам тадиз айвандихъ экъечIна.

КIвенкIв алай пелен хурал тарцин чкадал чIехи чIулав леке алай.

– Чандар хъиткьинарна кицIин рухвайри!.. Угърашар!.. – Тарланаз мад вуч лугьудатIа чизвачир, адаз вичин вилерихъ агъаз кIанзавачир.

Ам, чин-гъил чуьхвена, тади квачиз гьаятдиз эвичIна, хайи кIвалелай вил аладарна. Ахпа ам багъда къекъвена.

Ада и кIвални, багъни вичин бубадинни дидедин чIехи зегьметринни гьекьерин нетижа тирдакай, ибурухъ датIана гелкъведай кас герек тирдакай, вич хзанда виридалайни гъвечIи хва яз вичин везифа – бубадин кIвалин иесивални аявал авун вичи герек тир къайдада тийизвайвиликай фикирзавай. И фикирар адав ийиз турди чандардин кьисмет тир.

«Ваъ, и кIвал, и чил, хайи ватан гадарна туна кIандач. Иеси тахьай кIвални, чилни барбатI жеда, абурухъ маса, патан, иесияр акъатда. Ингье аквазва ваз, къе чандар хъиткьинарнава, пака мектеб хъиткьнарда, ахпа медениятдин кIвал хъиткьинарда, ахпа хуьруьн пIирер хъиткьинарда, ахпа дяведа кьейи хуьруьнвийриз эцигнавай гуьмбет хъиткьинарда. Пака лугьуда ваз: «Им ви чил туш, инал ви чIалал рахамир! Инавай сурарни куьбур туш». Ахпа гьа сурарни тахьай мисал ийида… Ваъ, гьар кIвализ, гьар багъдиз, гьар чилиз, гьар къванциз, гьар кIамуз, гьар булахдиз абурун къайгъу чIугвадайбур, абур хуьдайбур герек я… ГьакI тахьайтIа, чиликай ватан жедач, инсанрикай – халкь… Ви хиве чIехи кIвалахар, тавунвай важиб крар, буржияр гзаф ама, ви хиве и чилив вахгун тавунвай буржар ама, – лугьузвай тарлана вичи вичиз. – Вучиз ви дахдиз и хуьряй экъечIиз кIан хьаначир? Адавай жедачирни, шегьерда вичиз къулайвилер тешкилиз, регьят крарихъ гелкъвез? Жедай. Амма адавай и дередин, и дагъларин, жуван халкьдин вилик вичин хиве авай буржияр вичелай алудиз жезвачир, икI авун адан намусди кьабулзавачир. Миша халудивайни Подмосковьедиз вичин рушан патав хъфена, меркезда ва мукьув гвай са шегьерда вичиз къулайдаказ уьмуьр тухуз жедачирни? Жедай. Ваъ, адаз, вичин гъвечIи дехмеда яшамиш жез, вичиз ганвай са кIус чил хуьн, вич вичин накьвадиз, ватандиз, вичин диде-Волгадиз герекзавайвилин гьисс багьа тир… Вуна и чилиз вуч хъсанвал авуна, вуч хийир гана?.. Ви буржияр кьилиз акъудун квелай гатIундатIа ваз, ингье, авазва… Вад виш йисуз и дере гуьрчег авур, инсанриз шадвал, чIехи умудар гайи, абур уьмуьрдихъ къаних яз вердишарай, жаванриз чIехи жез, агьилбуруз камаллу жез чирай чандардин чкадал зулухъди цIийи чандар кухтун ви хиве ава, тахьайтIа анал алай булахни кьурада… Булах тахьайтIа, цIийи тарци чил кьун тавун мумкин я…» И чилел уьмуьр давам хьун, уьмуьр тIалабдай, уьмуьр кIанардай лишанар хьун герек я…

Тарлан айвандал хкаж хъхьана.

– За недайди ваз эцигнава, чан хва. – ТIуьна, вахтунда жуван рекье гьата.

– Зун амукьзава, диде.

– Хьайи кар-затI авани? – садрани вичи кьетIнавай кар кьулухъ элкъуьр тийиз вердиш тир хцин гафарал мягьтел хьана диде.

– Ваъ.

– Гьикьван чIавалди амукьзава?

– За уьмуьр тухузмай кьван гагьда…

Тарлана диде назикдаказ кIеме кьуна.