Читать книгу Чандар – дерево жизни - Арбен Кардаш - Страница 4

Гьамиша хьиз фад къарагъна къецел экъечIай кьуьзуь Алхазура югъ рагъ авайди жедайдал рикIяй шадвал авуна. Цавал са булутни алачир. Яру дагъдин кьилелни югъ нисинлай кьулухъ чIимелди жедайвиликай хабар гудай цифедин кIватIни къе пайда хьанвачир. Гад тиртIани, гьаваяр чIурубур яз кьве гьафтедилайни гзаф хьанвай, куьруь марфар къвазвай, гьар юкъуз, рагъ частунилай алатайла, хуьр виле эцягъай тIуб таквадайвал цифеди кьазвай.

Къе адаз хуьруьк физ кIан хьунин мад са себеб авай: адаз ахварай гурар акунвай, чилелай цавуз фенвай яргъи, адетдин тахтайрикай авунвай гурар. Адан а кьил цава квахьнавай. Кьуьзек вич гурарин кIанив акъвазнавай. «Ихьтин яргъи тахтаяр гьинай атанатIа?» – фикирнай ахвара Алхазура. Юкьвай чам гана фенвай гурар мягькемди тахьунин къурху акатнай адан рикIик. Ам, кьвед-пуд кIарцIиз хкаж хьана, кIвачер эцягъна хьиз, гурар юзуризни алахъна, амма гурар са чIарни юзанач… Ибурни гьич. Гурарин лап кьакьандай кьуд нукьтIа – цавун аршдиз хкаж жезвай кьуд кас аквазвай. Абур вужар ятIа адаз аян тир…

Виликра акурбур хьиз и ахварни ада къаридиз ахъайнач.

– Кисна кIвале ацукь, я кас! Вун гьа и мукьвара фенвайди туширни?.. Са варзни хьанвач… – лагьана Сачла-къариди вичин къужадиз, адан вилик са хара куьлегар эцигна.

Алхазура са чуькьни авунач, вучиз лагьайтIа, ам гьар гъилера фидайла, къариди гьа и гафар лугьудай. Гьавиляй и гафарихъ кьуьзек патал са манани авачир. Белки, къаридизни вичи лагьай гафарихъ са метлеб аваз аквазвачир. Адаз чизвай: итим гьикI хьайитIани фидайди я. Гьавиляй ада алава хъувуна:

– Кастумар алукI. Дустарал кьил чIугвадайди нехирбанди хьиз алукIна фидач кьван. – Папаз итимди костюмар алукIдайдини чизвай, гьавиляй къариди гьабурни виликамаз стулдихъ вегьена гьазурнавай.

Алхазура костюм алукIна. Са шумуд йис беден жуфт-диз кьазвай и партал ада вичел гила куьрс хьанвайди гьиссзавай, гьавиляй ам кIвалин пипIевай буйдин гуьзгуьдиз далу гана акъвазнавай. И кардин гъавурда авай къариди костюмдин хкис хьана акъвазай хев чкадал ахцукьарна:

– Ви гуьзгуь гила зун хьанва ман?

– Зи гуьзгуь гьамиша вун тир, – кайванидин рикIе шадвилин цIелхем тунин ниятдалди биришри кьунвай чина авай берекат ранг фенвай цIару вилера куькIвей са жизви экуьнивди артухарна хьиз лагьана кьуьзека.

Къариди къужадин и алахъуниз артухан къимет ганач, ятIани а къимет гьихьтинди ятIа адан гафарикай хкат тавуна авачир:

– Жуван дустариз саламар лагь. Эхир хьи абуру вун чпин патав хутах тавунмаз вун абурулай алатдач.

– Зун хъфирла, вунни хутахда за, – лагьана Алхазура, къаридин къаб алай гафариз жаваб яз.

КьетIен дуьшуьшра алукIдай бухари бармакни кьилел алукIна, куьлегрин харани кьве чкадал пайна кьве жибинда туна (пенжек амайдалайни артух куьрс хъхьанай), Алхазур айвандихъ экъечIна. Адаз кекIец къариди гуьгъуьнал алаз гъидайди чизвай.

Гурарай айвандихъ, далудихъ ацIай кварни галаз, Гевгьер хкаж жезвай. Ихьтин лишанди Алхазурак генани руьгь кутуна:

– Пакаман хийирар, чан руш. АцIай кварни гьалтайла, завай тефена акъвазиз жедани?

– Абат хийирар, чан халу… Вуна дуьз лугьузва… – Гевгьерак къалабулух квай, датIана, куркур хьиз, хъуьрез-рахаз жедай ада кьуьзекрин гуьгьуьл кьун яз гьамиша ийидай хьтин хуш зарафатар ийизвачир.

– Вуч хьанва? Вун цуруз аквазва хьи, чан руш? – жегьил дишегьлидин рикIикай фад аян хьанваз хабар кьуна Сачла-къариди.

– Айвар кIвализ хтанвач… Накь пакамахъ Агъа хуьруьз мехъерик физвайди я лагьана кIваляй экъечIайди я.

Сачла-къариди тIуб сивив тухвана:

– Ву-у-ув, накьан марфадик хьайиди ам вуч мехъер хьуй?

– Жегьилриз марф-жив авайди яни? – лагьана Алхазура. – Тилифун гвачни?

– Хкуднава.

– Дустарикай-таярикай вуж галай?

– Дустар вири чпин кIвалерава… Чидач лугьуда…

– Сабурлу хьухь, чан руш, – теселли гана Алхазура. – Айвар кьиле гар авай гада туш… Вичикай студент хьанва лугьуз, чIехи хьанваз гьисснава жеди… Агъа хуьруьз садаз зенг-затI кьванни ая.

– Авуна… Мехъерик квай лугьуда… Йифен межлисдани кьуьлерни авунва… Гзаф ашкъилу, туьнт кьуьлер…

Алхазуран рехи спелрикай са уьтери хъвер фена:

– Хкведа ам… Жегьил я… Вичин кьилди сирер хьун мумкин я… Зун хуьруьк физвайди я, хабарар кьада акурбурувай… Са гел жагъун тавуна жеч… Са бязибур хьиз кьил атIай гада туш ам… ГъвечIи-чIехи, пис-хъсан чидайди я… Накь чи гьаятдай фидайла, зал гьалтнай ам. Салам-калам гана, зи кеф-гьал хабар кьуна. Зун зи дустарал кьил чIугваз мус физватIа жузунна… Шумуд гъилера захъ галаз атайди я, куьмекар гайиди я… Хкведа ам…

Алхазур, къаридин гъилевай вичин кекIецни къачуна, гурарай эвичIна.

Гевгьер Алхазураз вичин хайи велед кьван хуш тир. Къуншидал яшамиш жезвай и жегьил дишегьлидихъ Айваралай гъейри мад кьве аял руш авай, абур гьеле гъвечIи классра амай. Адан итим, Селим, харатI устIар яз, датIана пата-къерехда кIвалахиз, хзандиз са кьас фу къазанмишиз жедай. КIвалинбурун патав ам кIвалах кьери хьайи ва я ерли авачир вахтара ахкъатдай. ЦIи ам, хци мектеб куьтя-гьайла, гъилевай кIвалахни туна, хтана, Айвар Магьачкъалада университетдик кутунин къайгъуйрик хьана. Жегьилдин крар туькIуьрна, мад вичин фу къазанмишунин геле гьат хъувунай. Амай крарай хзандин кьил кьун Селима вичин папал ихтибарнавай. Гевгьера а ихтибар къадирлудаказ кьабулзавай ва вичин везифаяр дагъви дишегьлидиз хас жуьреда кьилиз акъудзавай. Къуни-къуншидихъ галаз, хуьруьнвийрихъ галазни адан алагъа-салагъа виридан майилар вичел чIугвадайди тир. Патав рухваяр-сусар гвачир кьуьзуь Алхазуразни Сачла-къаридиз гьар пакамахъ кьве квар яд гъун ва герек хьайила амай маса куьлуь-шуьлуь куьмекарни гун Гевгьера вичин хивез къачунини ам сувабдин крарин гуьгъуьна авайдакай лугьузвай. Гьавиляй Алхазура ам вичин хайи руш хьиз кьабулзавай.

Алхазура, Гевгьер алай чкадал са акьван винел акъудначтIани, Айвар йифиз кIвализ тахтун дериндай рикIик кьунвай. «Девир чIуруди я, – фикирна кьуьзека, – жегьилар рекьелай алуддайбур гзаф хьанва… Пис крарикай Аллагьди вичи яргъазрай».

Ам кIекец гар алахьнавай, амма ламувал кумай чиле эцягъиз-эцягъиз, вичин гуьгьуьна бицIи тIеквенар таз-таз физвай. Вич кIваляй экъечIунин кьилин макьсад ада генани артухандаказ гьиссзавай. Гьа гьиссди адаз Айвар сагъ-саламатдиз кIвализ хкведайвилин умудни гузвай.

Хуьр умун тир. Гуьзелдиз, баркавандиз алахьна аквазвай дагъларини къацу чуьллерин, хуьруьн куьчейринни кIвалерин шикилрай адаз акур цIийивал сад тир: чIимелвилерилай гуьгъуьниз дагъларин кукIушар живеди кьунвай. Илисай циф авай йикъара ван саки михьиз атIай ЧIехи вацIун сес мад къати хъхьанвай, амма адахъ авай са цIийивални авачир. Гьавиляй Алхазура хуьруьн кимел тефин кьетIна: анални вичин къедда авай са касни тежедайди адаз чизвай; анал хьайитIа жедайди накь хъивегьна луьхъ хьайи ичкибазрикай къе чпин тIазвай кьилериз дарман хъийидай сад гьалтдатIа лугьуз вилив хуьзвай кьвед-пуд баят кьеркьеш я.

Хуьр къвердавай ичIи жезвай. Иеси амачиз гадарнавай кIвалерин кьадар артух жезвай. Жемятдин чIехи пай яшлу инсанар ятIани, чIехи итимар кимел техфинин сифтегьан себеб Алхазура жегьилар хуьряй экъечIна яргъал шегьерриз фин яз гьисабзавай. Жегьилар амачирла на низ акьул-камал гуда, на низ чешне къалурда? Гьавиляй агъсакъалриз кимел хъфинин лазимвал амукьзавачир. Виликан вахтара хьиз, кимел кIват хьана гьялдай хьтин уртах кIвалахарни хуьруьхъ-жемятдихъ алукьнавай цIийи девирда са артух амачир. Ахьтин кIвалахар хьайитIани, абур, халкьдивай хабарни такьуна, кьилдин ксари чпи гьялзавай. Хуьруьн кимер вергери кьунвай. Агъзур йисара халкьдикай халкь авур хуьруьн къурулуш икI садлагьана чукIурай девир атун садани вилив техвей кар тир. Дуьнья акунвай Алхазуран кьил цIийи девирдай акъатнавай: вири кьуд пад базардиз элкъвенвайла, инсанвилин къанунар са куьнизни лазим яз амукьзавачир, инсанар кIанзни-такIанз дегиш жезвай, девирди илитIзавай къайдайрал амал авуниз мажбур жезвай.

Гьавиляй Алхазураз хуьруьз экъечIуникай са акьван гьяз амачир. Адан рикI алай дустар дуьньядилай хъфенвай. Абурун кIвалер ичIи хьанвай. Рухваяр-рушар шегьерра яшамиш жезвай ва хайи бинейрал садра кьванни кьил чIугваз хтун абурун рикIелни къвезвачир. Диде-буба амайла садра-кьведра хкведайтIани, ичIи хьанвай кIвалел кьил чIугваз хтуник веледри хев кутазвачир.

Гьавиляй Алхазура вичиз уьмуьрдин эхирда цIийи пеше хкягънавай: вичин рагьметдиз фенвай дустарин кIвалериз килигун, абурухъ вичивай жедайвал гелкъуьн. «КIвалерални чан алайди я, – жаваб ганай ада вичин къаридиз, сифте сеферда ихьтин везифа вичин хивез къачурла, кайваниди «фимир, чпин рухвайриз-рушариз герекзамачирла, вуна а ичIи кIвалерикай вучзава?» лагьайла. – Виче дуланмиш жезвай кас амачиз хьайитIани, гьар са кIвализ яшамиш жез, вичин къене инсанрин ял аваз хьана кIанзава, вучиз лагьайтIа гьар са цла, гьар са лангатди, гьар са хандакIди, гьар са къванци, гьар са ракIини, гьар са дакIарди чеб кIвал яз арадиз атайдалай инихъ чпиз ван хьайи кьван гафар, чпиз акур кьван крар, чпин къене яшамиш хьайибурун гьиссер, хиялар, сирер, ниятар, кьилиз акъатай ва такъатай мурадар хуьзва. Чпиз ван хьайи кьван лайлайринни ишелрин, акур кьван мехъерринни ясдин мярекатрин са пай кIвалин цлари чпиз чIугунва ва чпе хуьзва, абурукай кIвалин руьгь арадал атанва. Руьгьдиз гьуьрмет тавун гунагь я… – Ахпа Алхазуран рикIел садлагьана вичин цIийи «пешедин» тIварни атанай ва, ада хвеши хьанваз, алава хъувунай: – Жуван уьмуьрдин сифте кьиляй, кIвачи чил кьурла, за дахдиз кIелер хуьз куьмекнай, закай кIелербан хьанай, ахпа чIехи уьмуьрда чуьллербан (папа адан къурухчивилин пеше гьа ихьтин гафуналди эвезнавай), гила, чил кIвачерикай хкатдай вахт къвезвайла, закай кIвалербан жеда!».

– Салам алейкум, Магьмуд! – лагьана Алхазура чIехи кьве мертебадин кIвалерин варарив агакьайла Жибиндай куьлегар акъудна, варарал алай чIехи дапIардив кьадайди галай гьалкъа хкягъна. – Атанва зун вал кьил чIугваз.

Вар ахъайна, ам гьаятдиз гьахьна. КIвалелай чарх яна, сахси алай къавун чIерейриз, турбайриз килигна. Турба хкатна, къавалай авахьай яд цлакай агъуз авахьайди аквазвай. Гьаятдиз патан кас атай-хъфей гел авачир. Кьуьзек, айвандин гурарин кьулунихъ галай дапIар ахъайна, кьул хкажна, винел экъечIна.

– Гила суьгьбетар авуртIа жеда чавай, Магьмуд. Зун гьикI ава лугьузвани вуна? Залай ваз хъсан я… Зун ингье агъа мягьледай и вини мягьледиз хкаж хьана, ял кьуна ава, – Алхазур мегьежардиз далу яна акъвазна.

– …

– Стул за исятда къачуда… Ацукьда… вун инжиклу жемир… – ада дегьлиздиз фидай ракIарал алай дапIар

ахъайна, са-са кIвалин рак ачухиз, къенез килигна, вири шейэр, гьамиша хьиз алай-алайвал, амма са гьихьтин ятIани пашманвилин къир алайди хьиз аквазвай.

Тавханада, мугьманар кьабулдай кIвалин кьуд цлакайни халичайрин винелай рамкайра аваз шикилар куьрсарнавай. Алхазур Магьмудан чIехи суьретдин вилик акъвазна. Адалай Алхазуран дуст жегьилдиз ва уьмуьрдихъ инанмишвилив ацIанваз, чIулав спелрин кIвенкIвериз звар ганваз килигзавай.

– …

Алхазур стулдал ацукьна.

– Зи къари писзавач. Рахан ийизва: икI мийир, акI мийир лугьуз. ЯтIани зи кьилел-кIвачел элкъвезва. Залай викIегь я.

– …

– Зи гадаяр лугьузвани вуна? Хкведа… Сад хтана хъфенай. За ваз алатай сеферда суьгьбетнай хьи… Муькуьди къе-пака зи хтуларни гваз хтунал вил алайди я. Вичи зенгнавай… Гила сим галачир тилифунар хьанва, дуст кас. Мус кIан хьайитIани зенг ийиз жезва… Вуна кIвалахай почтуна авай хьтин тилифунар амач: гьарайдай кьван туьтер усаз, нихъ галаз рахазватIа, адаз са ванни тежез, я жувни ада вуч лугьзватIа гъавурда такьаз…

– …

– Вун фад кьена… Вал чан аламаз а тилифун акъатнайтIа, вун акьван фад рекьидачир. Ваз зенгердай, вуна зенгердай…

– …

– Вибурукай ван-сес авач… Чеб гьина аватIани чирзавач, са хабар кьванни гузвач. Зи къунши Селима, келемар маса гуз Урусатдиз фейила, ви чIехи хцин куьгьне адресдал кьил элянай… Ана амач ви хва… Муькуьдан гелни садазни малум туш. Ви къари кьейила хтайбур я кьведни. Куь кьведан сурухъни къванерни яна… ШабатI хьиз, кьилихъ тIвар алай къван галачиз, тунач. Гена Аллагь рази хьуй ви рухвайрилай…

– …

– Амукь тавуна абур гьиниз фида?.. Маса кар хьанвайтIа, са хабар тахьана жедачир. Вил галайбур чеб тахьайтIани, хабарар фад агакьда.

– …

– Вучда, дуст кас, кьадарар я. Вун, ви кайвани амайтIа, абур, белки, хкведай.

– …

– Ахьтин къариб хабарар авач… Айвар накь йифиз кIвализ хтанвачалда.

– …

– Ваз ам чидач? Алатай сеферда захъ галаз иниз атайди гьам тир ман… Ада заз ви рухвар, халичаяр, месер айвандал акъудиз куьмекнай. Абуруз рагъ гун патал… Хъсан гада я.

– …

– Вун гьахъ я. Ваз чидач… Вун фад кьена… Ви къаридиз чир тахьана жеч… Селиман гада я… Гьан, гена рикIел хтана! Ви къавун чIутхвар хкатнава… Селим хтайла, за гьадав туьхкIуьриз тада… Зал къавал акьахдай гьал аламачирди ваз аквазва, чан дуст. Бейкеф жемир…

– …

– Заз чизва вун бейкеф тежедайди… Вун зи гъавурда залайни хъсандиз акьазва жеди… Заз гила къарагъдай ихтияр це… За Идрисални, ШабатIални, Кштаралдни са кьил чIугуна кIанзавайди я, ваз чида хьи. Зун кIвалербан я, дуст кас, кIвалербан!

Алхазур вичи ахъаяй вири дапIарар агал хъувуна, куьчедиз экъечIна.

Хуьруьн гуьтIуь са шумуд куьче атIана, ам Идрисан кIвалел атана.

– Салам алейкум, зи дуст. АтайтIа жедани? – жибиндай исятда лазим тир куьлегар галай гьалкъа акъудна, гьаятдин варарал алай дапIар ахъайна.

Инани Алхазур кIвалел элкъвена, айвандал хкаж хьана, кIвалериз гьахьнач. Ахьтин лазимвал авачир, вучиз лагьайтIа патан кас иниз атанвай гел-затI аквазвачир. Идалайни гъейри, айвандихъ Идрисан шикил куьрснавай. Са мус ятIани тIатIилриз адан хтул хтайла, гьада рангарив ягъай шикил тир. ЧIехи бубадиз вичин неведи чIугунвай ядигар гзаф ала тир, гьавиляй ада а суьрет кIвализ атай гьар садаз аквадайвал айвандин цлалай, рамкада туна, куьрснавай. Са акьван вичиз ухшарвал авачиртIани, Идриса атайбуруз ам вич я лугьуз дамахардай. Къуьнерихъ япунжи галаз, гъиле чIехи гапур аваз, далудихъ Шалбуздагъ галаз, акъвазнава чубан Идрис и шикилда. Къацу сувал хиперин суьруьни алаз аквазва. Вичин чIехи бубадин гъиле чумахъдин чкадал гъиле гапур вугуналди жегьил шикилчидиз Идрисан кьилин пеше и дагълар, и сувар, и чил хуьн тирди къалуриз кIан хьанай жеди: ихьтин зурба къаравулвал

ийизвай чкада хиперни гьа къваларив са машгъулат яз гваз хьурай лагьай хьтин мисал хьанвай.

Алхазура Идрисан шикилдихъ галазни авур ихтилатарни Магьмудан кIвале авурбурулай са акьван тафаватлубур хьаначир. Кьилдин чаравилерни авачиз тушир:

– КIвалериз зун гьахьдач, дуст кас, бейкеф жемир… Акьван вахтарни авач, мумкинвални, михьиз лахлах хьанва зун… Ваз аквазва хьи…

– …

– КIанчI хьиз ава? Авач, дуст кас, авач… Фена зи къаридивай хабар яхъ… Ада зи лахлахвал кваз кьунва… Фимир лугьузва куьчедиз, зак гьал кумач лугьузва… Зи язух чIугвазва. Къаридиз язух къвезватIа, лахлах я лагьай чIал я. Гьахъ я ам…

– …

– … Ви рикIик жемир… Зал чан аламай кьван зун иниз къвез жеда…

– …

– Куьмекчи лугьузвани вуна? Ам гьинай за жагъурда? Хуьр ичIи жезва… ЧIалаз килигдай жегьилар амач…

– …

– АтIа гада? А-ан, Айвар лугьузвани вуна? Гьелбетда, пис аял туш… КIелиз шегьердиз фидайди я къе-пака… Университетдик кутунва бубади, Селима. Шегьердай хкведатIа, низ чида… Яда, ам накь йифиз кIвализ хтанвачалда, мехъерик фейиди…

– …

– Ам кьван авайла? Зун? Сифте а суал жуваз це, ахпа жавабни це! Вун гзаф жагъайди яни кIваляй, Айвар кьван авайла?

– …

– Дуьз я, чна кIвалахайди я, чна дяведавай бубаяр эвезайди я дидейрихъ галаз чуьлда, никIе, сала, багъда. Же-гьилвилерни, женжелвилерни авурди я. Гунагь крар авурди туш… Гила жегьилар къайгъусуз хьанва. Абурун мизан-терезар дегиш хьанва. Абуруз писданни-хъсандан, дуьзданни-чIурудан часпар жагъурун четинарнава девирди.

– …

– Са гьафте инлай вилик ви хци зенгнавай. Хабарар кьазвай. КIвалер гьикI ава лугьузвай. Хквез кIанзава лу-гьузвай, мумкинвал авач… Ви рушани зенгнавай… Аялар мектебриз хъфир кьван вич хкведа лугьузвай… Гьада, хтайла, кIвалер къакъажда. БартIалриз рагъ гуда. КIвалел са кIус чан гъида.

– …

– Эхь, гьамни и девирда пара я. Аллагь рази хьурай чпелай… Хъфида зун. Магьмудал кьил чIугуна, вахъ галазни рахана, гила ШабатIални Кштарал са кьил эляна кIанда. Хъфидай ихтияр це.

– …

Кьуьзека Идрисан варцин дапIар агал хъувуна.

ШабатIан кIвалериз мукьва жердавай Алхазуран спелра, вичизни хабар авачиз хъвер гьатзавай.

ШабатI кефчибег тир. Зурба зуьрнечи тирвили ам хуьруьз истеклу авунай ва гилани, кьейидалай кьулухъни, хуьруьнвийри ам сивел хъвер алаз ва гьуьрметдалди рикIел хкизва. Адак мад са хесет квай. Куьчеда вичел вуж гьалтайтIани, ада чинеба кьулухъай фена, адан къуьнел вичин залан гъуд гьалчна, ахпа кIанчIал тIуб тикдиз кьуна «кафир!» лагьана гьарайдай. Аял-куял я, паб-итим я лугьудачир. Жемят вердиш хьанвай ва адан хурук акатайбурукай садни бейкеф жедачир, налугьуди уьмуьрдал ашукь ихьтин зарафатчидин вилик кафир хьун са акьван пис кар туш.

Мехъеррик зуьрнедай ядай авазрин лазимвал къвез-къвез кьери жедай вахтар алукьайла, ШабатIа рикIив кьуначир, девирар, инсанар фад-фад дегиш хьун адаз аламат яз аквазвачир. Адан рикI, виликдай хьиз, хциз амукьнай. Бязи мехъеррик, иллаки яшлу инсанри кьуьлер авун патал, абурук руьгь кутун патал, жегьилри, ШабатIаз эверна, халкьдин куьгьне макьамрикай ягъ лугьудай. Ада ваъ лугьудачир. Хуьруьн шадвилерикайни пашманвилерикай ада садрани кьил къакъуддачир. Вичихъ галаз гьамиша зилчи хьайи Менсебни далдамчи Катиб амачиртIани (абур галачиз ада вичи язавай авазар виниз дережада аваз тамамариз тежезвайди хиве кьазвай), ШабатIа хуьруьнвийрин тIалабун, са гьакъини къачун тавуна, кьилиз акъуддай. Вичин къари рагьметдиз фейидалай гуьгъуьниз ада зуьрне ягъ хъувунач. «Кафир!» лугьуз, мад садални гъудни гьалч хъувунач. Гагь-гагь ам кимел атайла, адан таяр-туьшери адал вичин къуьне гъуд эцягъиз, «кафир!» лугьуз, адак руьгь кутаз алахъдай. Амма ада и майилвилер япалай ийидай. Ихьтин сефилвилин себебрикай сад адан пуд хва чпин диде кучудна хъфейдалай кьулухъ мад бубадин патав тахтун тир. Эхиримжи сеферда рухваяр буба кьейила хтана. Ам кучудна хъфейбур мад хайи кIвализ ахкъатначир…

Алхазура ШабатIан са мертебадин кIвалерилай чарх яна. ДакIарар ахъаяй, къенез фейи кас-мас аватIа килигна. Атай-хъфей гел авачир.

– Салам алейкум! – пIузаррикай хъуьрена Алхазур, кьве кIарцIин гурарин кьилел хкаж хьана, шуьшебенд авай айвандин ракIараллай дапIар ахъайиз-ахъайиз. – АтайтIа жедани?

– …

– За вучиз дакIарар ялзава лугьузвани вуна? Зун пенжерийрай фидайди туш, кафир… Ви рикIелламачни, алатай сеферда вуч хьанайтIа?.. Куь мягьледин кьуд-вад кефчибег атана ви кIвале тIуьнар-хъунариз ацукьнавайди ваз акуначни? За абур гьарай кьилеллаз чукурнай…

– …

– Нагьахъ чукурна? Пиянискаяр?

– …

– Хата квайбур туш лугьуда вуна… Ваз гьуьрметна атанвайбур тир? Эхь! Зурба гьуьрмет я! Чарадан кIвализ, иеси авачиз, вуч лагьана къведа?! Вични дакIардай?!

– …

– ДакIардай атана кIанзавачтIа, ракIариз дапIар ягъмир лугьузва вуна, тушни? Инани кефчибег тир вун, гьанани кефчибег яз ама! Зи рикIелай алатнай дакIардиз къеняй дапIар ягъиз… Зигьин квахьзава…

– …

– Вуч?! Зунни иниз са птулка гваз атун лазим тир? Са виш граммар тахьай мисал авунайтIа кIандай ваз за ина, ви кIвале? Тушни? Зун аник кумач, хванахва. Хъжезмач.

Алхазур айвандихъ фена. Яргъи айвандихъай кьуд рак кьуд кIвализ физвай. Кьуьзек кьуд кIвализни килигна. КIвалера ламувал чIугунвай шейэрин ял авай. «Са мертеба я ман… – фикирна ада. – Мукьвал-мукьвал рагъ гана кIанда. Ракъинилайни гзаф иеси кIанда, иеси». – Ам цлав гвай куьсруьдал ацукьна.

– …

– Рахана вучда? Куькай рахада? Ви техквезвай кьей рухвайрикай рахадани?

– …

– Инал ви себ лап кутугай чкадал ала, зун рази я. Хтана ви кьилихъ са къван кьванни ягъиз хьанач… Пуд хва жен – садни бегьемди тежен!

– …

– Ваз къван герек авачтIани, ам чаз, хуьруьнвийриз, герек я.

– …

– Я, дуьз я. ГьикI хьайитIани, инсанар хьиз, къванерни ацахьдайди я, абураллай кхьинарни алатдайди я, виридан эхир гьа са даимлух я. И кьил а кьил авачир… Вири тахьай мисал ийизвай… ЯтIани чилел инсандин уьмуьр къванерал атIанвай тIвараралди са кьадар давамар хъувун адет хьанва. Гуя кьейибурун тежрибади чан алайбуруз уьмуьрдин тарсар гузва, четин вядейра куьмек ва теселли гузва… Бес и кар ви кьей рухвайриз чизвачни?

– …

– Зани, гьа вуна хьиз, абуруз себ гузвайди я, вири хуьруьни. Кьий чеб бармакдин кIаник!.. РикIелламани-е, чIехи хци ваз Московдай зенгердайвал? «Буба, зав иниз ванер агакьзава вуна хъивегьунарзава лугьуз! Хъвамир ман, на чун беябур мийир ман…» Им Московда беябур жезва! Вич хуьре беябур хьанвайдакай хабар авач… ТIиб хьиз текдаказ къулав гумайдаз са стIал ички гьарам яни, я кьей хва?

– …

– Вун гьахъ я. РикIел хкун герек авач, квахьна фий… Къван за эцигда ваз! Чархукай са къаяб атIуз тада за Селимав, кхьинар за жува ийида. Заз чида адал вуч кхьидатIа…

– …

– Заз аян тир вуна гьакI лугьудайди: «Зун кьейила, зи сура Чехир авай цел тура, ЧичIек, афни, памадур, Са тIимил кьван кьел тура!» Ви рикI алай гафар тир. Ваъ, за маса гафар кхьида… Къванце за ви шикил твада, клубдин сегьнеда вуна зуьрне язавай шикил… Пара иер шикил я. Вун акьван иерди хьайиди туш… Зуьрне хкажна кьунваз, адан далдадикай ви яргъи нер аквазвач…

– …

– Гьа ваз авачир шикил заз ава. Гьам твада за. «Рухваяр аваз, хуьруь ягъай къван я» лагьана кхьида.

– …

– Зун туьнт жезва? ГьикI ваз къванни, кхьинарни герек авач? Ваъ, ваъ, за хиве кьурди за кьилизни акъудда… Вавай хабарни кьадач за, чан дуст, бейкеф жемир…

– …

– Зак къалабулух ква лугьузвани вуна? Айвар накь йифиз хтанвачалда кIвализ… Зи куьмекчи…

– …

– Ам кьван авайла, вуна зунни кIвализ тахтай йифер хьайиди я лугьузва. Лагь, лагь. Жегьилар туширни кьван чунни!

– …

– Хуьруьз Урусатдай атанвай жегьил муаллим рушар авай кIвалериз зунни Кштар фейи вахтар лугьузвани вуна? Хьайи крар я. Вучда гила? Вун феначирни? Вун пеле кIур акьуна кьулухъди гадар хьайивални рикIел хкваш… Бес я, вахъ галаз ихтилатар авуна куьтягь жедайди туш! За Кштарални са кьил чIугуна кIанзавайди я. – Алхазур къарагъна.

ДапIар агал хъувуна, ам гьаятдай экъечIдайла, ада багъдиз вил вегьена. ЧIехи тарарикай заландаказ ва къалиндиз ичерни чуьхверар темягь тухудайвал куьрс хьанвай. Вахт-вахтунда артухан хел-пут атIун тавуни тарариз са гьихьтин ятIани вагьшивал гузвай. Алхазура дериндай агь чIугуна: адалай я вичин, я дустарин багъларихъ гелкъвез, абурухъ галайвилер ийиз жезмачир Ам садлагьана акъваз хьана.

– … – ШабатIаз вичин дустуни лугьудай гафар амай.

– Гьаятдин вар агалмир лугьузва вуна, аялар багъдиз атурай. ТIуьрай чпиз… Тушни? Ваъ, за акI ийидач. За са муаллимни галаз мектебдай аялар гъана гьабурув атIуз тада. Кьилел чIехиди алачиз абуру багъ кукIварда, дуст кас… Бегьер рикIивайни зурбади хьанва цIи… Вуч? Вуч?

– …

– Ваъ, зун аник кумач лагьанай хьи за ваз… Виш граммар жуваз гьана аку… Гьана авайди я лугьуда кьван шарабдин вацIар…

– …

– Ваз ана затIни авачирди гила чир хьанани? Хъфена кIандачир аниз…

Алхазур куьчедиз экъечIна. Гьа вичи лугьудайвал, дустарихъ галаз, абурун тIварарихъ галаз, абурун руьгьерихъ галаз авур ихтилатри ам вичин руьгьдин деринриз авуднавай. Адаз са вичин рикIе, руьгьда, бейнида авайдалай артух къецепатай са затIни таквазвай хьиз тир. Садлагьана адан рикIел вичиз ахварай акур гурар хтана ва ада вич гьа гурарай винелди хкаж жезвайди гьиссна; ада заланвал гьиссзавай, амма ам са гьи ятIани къуватди винелди ялзавай, адаз, кьуьзеказ вичизни и кар хуш тир. «Гьакъи-къатда гьахьтин зурба гурар хьанайтIа хъсан тир, – хиялдай фенай адан. – Заз, белки, Айвар гьина аватIа аквадай». Адаз вич Кштаран кIвалин патав гьикI акъатнатIа чирни хьаначир. Рекье адал гьалтай са шумуд касди гайи саламрин ва кьур хабаррин ван адаз хьаначир. Гьалтайбуру кьуьзек хибри ва я биши хьанва лагьана фикирна, чпин саламар ада япалай авунилай гъил къачунай. Абуруз Алхазур гьи алемда аватIа хабар тушир.

Кштаран гьаятдин варцеллай дапIар ахъайдайлани адаз вичи вучзаватIа бажагьат хабар авай. И кар адан гъилери чеб вердиш хьунин таъсирдик кваз кьилиз акъуднай. Гьаятдиз гьахьайла, кьуьзек вич вичел хтана. Акъваз хьана ва ада вич исятда гьина аватIа ва вичи вуч авун ва я лугьун лазим ятIа аннамишна. Чкадал хтайла, вич Кштаран гьаятдал акъатнавайди ва вич вуч патал атайди тиртIа адан рикIел хтана.

– Салам алейкум, Кштар, азиз дуст! Кштар-муаллим! Атанва зун… – лагьана ада, вичин дустуни уьмуьрда тамамарай пешедин тIвар кьетIендаказ чара ийиз ва гьуьрметдалди кьаз.

Са жавабни тахьуни Алхазур мягьтеларна. Ина са вуч ятIани хьанвайди адаз аян хьана ва ада вичин дикъетлувал къалинарна. Гьамиша кIвалин кьулухъ галай тевледин цлавай къаткурна эцигнавай кьуларин гурар чкадал аламачир. Кштара ам къавуз сахси янавачир тевледин къавал акьахун патал раснавайди тир. Марф къвадайла вичи ва я къариди къавуз кул гун патал. Тевледа ада вичин багъдин емишар, салан майваяр хуьзвай. Гила тевледа хуьдай затI амачиртIани, гурар бейкардаказ чкадал аламукьун лазим тир.

«Гурар вутI хьана?» – ван алаз хабар кьаз кIан хьанай Алхазураз Кштаравай, амма ада «Ам ваз чир хьуй ман» жаваб гудайди чиз, кьуьзека са куьтIни авунач. «Кьуларин кубут гурар низ герек хьуй? – фикирна ада. – Ам чуьнуьхдай хьтин са затI туш эхир».

– Бейкеф хьанва, дуст, вун закай, гьахьняй зи саламдиз жавабни гузвач, – явашдиз, гуя вичи вичиз лугьузвайди хьиз, кушкушна Алхазура.

– …

– Ванмир? Рахамир лугьузвани вуна заз? Яда, зун ви патав ихтилатариз атанвайди я, на заз кис хьухь лугьузва… Вуч хьанва? Хийир хабар хьуй.

– …

– Хийирдин хабар ятIа, хъсан я, – Алхазура балхундихъ фидай гурарин кьулунихъ галай дапIар ахъайна, заландиз кьул хкажна, шуьшебенд янавай айвандихъ хкаж хьана.

Айвандихъ акъатнавай са ракни адан кьве патай кьве дакIар агалнавай. Кьве чкадилай дакIаррин арада шикилар авай рамкаяр куьрсарнавай. Сад кьилди Кштаран шикил тир. Жегьил муаллим кьилел гьяркьуь зранар галай шляпани чандал чIагай костюм алаз, туьтуьна галстук аваз, вилери цIарцIар гуз килигзавай. Хуьруьз и шикил ягъай вахтара атай жаван урус муаллим рушари ихьтин жегьил дакIардай татана ракIарай атанайтIани ахъай тавуна тадачир. Кштаран амай дустар патал адан шляпа зарафатардай са багьна тир. «АлукIмир, – лугьудай абуру, ам биологиядин муаллим тирдини къейд авун яз, – вун къарникъуз хьиз аквазва». Авайвал лагьайтIа, шляпа адан кьакьан буйдихъ галаз дигайдаказ кьунвайди тир. Дустариз шляпади Кштаран дагъвивал квадариз, адак гьакимдин къилихар кутаз кичIезвай. Амма ада яб ганачир. Та пенсидиз фидалди ада гьа шляпа алукIнай. Гатузни, хъуьтIуьзни. Кьилин къаб ам патал кIубанвал ва вич къайдада аваз хуьнин, мектебда кIелзавай аялрин, вичихъ галаз санал кIвалахзавай муаллимрин ва хуьруьнвийрин вилик вич гьи чIавуз хьайитIани гьар са дуьзгуьн кар кьиле тухуз гьазур тирвилин лишандиз элкъвенвай. Гьавиляй дустари мад адак хкуьр хъувуначир. «Чи арадани шляпа алай сад хьурай», – лагьана, секин хьанай эхирни абур.

Йикъарикай са юкъуз, мектебда гатун тIатIилрин вахт алукьайла, хуьруьнвияр мягьтел хьана амукьнай. Кштар муаллим кьилел кьакьан бухари бармак алаз кIваляй экъечIна. «Бес я! – лагьана ада вичел гьалтна мягьтел хьайи гьар садаз. – Гила за кимин къванер чими ийида». Им адан пудкъанни цIуд йис тамам хьайи югъ тир. Амма адавай кимин къванер яргъалди чими ийиз хьаначир, сифте къари, са вацралайни Кштар вич рагьметдиз фенай. Кимел атана ацукьай чкадал ахвариз фейи адан рикI акъваз хьана.

Аялар адаз авачир.

– …

– Фикирлу хьанва зун… РикIел хкунар чеб чпелай расалмиш жезва, дуст кас… – саки кушкушкалди лагьана Алхазура, вичиз, гьаятдиз гьахьайла, Кштара авур тагькимар рикIелламаз. – Яда, ви гурар вутI хьана, гурар?

– …

Алхазура дегьлиздин ракIараллай дапIар ахъайна:

– Куьчедаллай гурар кIвале жеч эхир.

Ам са-са кIвализ килигна. Рагъ экъечIдай пата авай кIвалин рак ахъайдайла ам садлагьана акъваз хьана.

– …

– Вуч «ван мийир» хьана, яда? Ви ракIарри чIигъ-пIигъзава лугьуз зи тахсир яни? Хтана чIем ягъ петилриз, – Алхазура, вичин гафар векъибур яз акуна, абур лагьана лугьуз рикIяй гьайифни чIугуна ва гьа са вахтунда адак гъалабани акатна, гуя ада исятда рак ахъаюналди са вижесуз кар ийида.

Адаз чизвай: рагъэкъечIдай пата авай кIвалин кьве хилен ракIарал дапIар алач, адахъ кIвалин къенехъди явашдиз гъил гелягъун бес я, ам регьятдиз ахъа жеда, ада, амай ракIарри хьиз, чIигъни ийидач. Иллаки, кIвализ гьахьдайла, эрчIи гъил галай пата авай хиле гьич вандач. Гьавиляй Алхазура биришри кьунвай, дамарар хкиснавай штIум гъил кьетIидаказ гьа хилел илисна. Адаз кIвалин къеняй сифтени-сифте акурди ракIарин къаншардавай дакIардин кIанивай са къвалахъди эцигнавай кьуларин гурар хьана!

Кьуьзекан чанди цIай кьуна. Ада кIваликайни, вичикайни са ни ятIани векъи зарафат авунвайди кьатIана. Гъилевай аса тIарамдиз кьуна, ам къенез гьахьна.

Вилериз акур шикилди адан хъел-ажугъ, амай вири гьиссер михьиз тахьай мисална. Буш хьайи гъили аса, кIвалин чилик халича квайтIани, галукьна ван тавун патал, са тIимил хкажна хьиз кьуна.

– …

– Тс-с, – садлагьана сес акъудна ада, пIузаррал тIуб эцигнаваз, гуя вичиз Кштара лагьай гафарин ван амайбурузни къвезвайди хьиз.

Цлавай гвай ракьун каравутдал Айварни са руш ксанвай. Гададин къуьнел кьил эцигнавай рушан чкIанвай яргъи чIарари гададин хур михьиз кIевирнавай. Абур акьван ширин ахвара авай хьи, кьуьзека икI анжах малаикар ксун мумкин я лагьана фикирни авуна. Гьа и фикирди ам вич вичел хканай. Анжах гила адаз чилел акатайвал гадарнавай пекерин юкьвай Айваран мобильник акуна. Ам хкажна, Алхазур къецел экъечIна. Кьуьзеказ телефон хкуднавайди чизвай. Айвандихъ атана, ада телефон кутуна.

– Гьавиляй тир женжелди завай зун кIвалериз килигиз мус фида лугьуз хабар кьазвайди, – лагьана ада кушкушдалиди. – ДакIардин тIуб алатай сеферда захъ галаз атайла кьасухдай ахъайна туна ада. Малаик ваъ, луту я, луту.

– …

– Кязавач за адак… Дидедин рикIик хьанва… Зун кIвалив ахгакьдалди хейлин вахт жеда, язух дишегьлиди вичи вичин рикI тIуьна куьтягьда. ИкI дидедиз ам фад жагъида, – Алхазура, фена, мобильник гадани руш ксанвай кIвале къачур чкадал эхцигна, адан къвалав мукъаятдиз Кштаран кIвализ талукь вири куьлегарни агудна, ракIар явашдиз агал хъувуна.

– …

– Эхь, зазни и уьмуьрда са кьадар амалар чир хьанва… Вун гьахъ я, дуст. Ви гъилик кIелай кьван аялар вири вибур я лугьудай вуна. Къуй гьакI хьурай…

Алхазур, гурарин кьул агал тавуна, гьаятдиз эвичIна. Рушни гада авай кIвалин цлахъ фена, акъвазна. «Женжелди зун атуниз игьтият ийизвай, гьавиляй гурар кIвализ хкажна, ам чкадал аламачирди за кьатIудачирди хьиз хьана адаз… Зун акьван хибри хьанвач… Вун гьеле чранвач, зи жегьил дуст…», – вичи-вичик фикирна кьуьзека.

Адаз исятда вичин вил, дуьз лагьайтIа яб квел алайтIа чизвай. Са зур декьикьадилай кIваляй къати хци сесерикай ибарат макьамдин ван акъатна.

– Дидедин зенг я, – лагьана Алхазура, гьаятдин варарихъди тади камар къачуна.