Читать книгу Чандар – дерево жизни - Арбен Кардаш - Страница 5

Бухсай халудикай са вуч ятIани кхьидай ниятар захъ садрани-кьведра хьаначир. ЯтIани арадал затI атаначир. Вучиз лагьайтIа заз квелай эгечIдатIа чизвачир.

Чубан итим тир ам, ва адан пешедин кьетIен-вилерикайни куьлуь-шуьлуьйрикай заз авай са чирвални авачир. Амма ам кьетIен чубан, ажайиб, садазни ухшар тушир кас тирди заз чидай. Зун и кардихъ жуван лап аял чIавалай агъанвай ва инанмишвал зи рикIе садрани эксик хьаначир. Гилани, Бухсай халу амачирла, адан садазни ухшар туширвал ва чIехи итимвал, чан алай чешне хьиз, шикил хьиз, мукьвал-мукьвал зи вилик акъвазиз жеда.

Эхиримжи сеферда зун адал кьил чIугваз фейила, за а гуьруьш эхиримжиди жеда лагьана фикирначир. Амма Бухсай халудин йикъар акьалтIзавайвиликай хаин хиял зи рикIяй тефенани авачир. Ам, а хиял, заз жуваз хабарни авачиз, вич-вичелай, са гьинай ятIани атана зи хура гьатнай. За ам кваз кьуначир ва за ам гьа атайвалди рикIяй чукурни авунай.

Чидач, Бухсай халудиз за а къайи фикирдихъ галаз чIугур бицIи бягьс зи чинилай, вилерай акунани-акуначни. Амма гила за фикирзава: зи рикIяй фейи хиял адаз аян хьанай. Амма ада заз вичиз аян хьайиди къалурначир. Ам вердиш хьанвай: адаз вичел кьил чIугваз къвезвай гьар садан вилерай зи рикIиз сух хьайи хиял аквазвай. За исятда кьатIузвайвал, ада вичин гьалди патав атанвайдаз къулайсузвални руьгьдин азият тагун вичихъ амай кьилин везифа яз кьабулнавай. Тушиз хьайила, ада, чара хъжедайла, заз лугьудачир:

– Гьар сеферда хкведай вахтар ваз авайди туш, чан хтул. ЦIийи хъсан ктабар хьайитIа, вахгана рахкура са хкведайдав.

За а чIавуз фикирнай: «Бухсай халудиз рекьиз кIанзавач, ам уьмуьрдик кьаз жедай чка кумай кьван кьуна акъвазиз алахънава… Са куьк ятIани адан умуд кума…»

Тушир. Зун ягъалмиш тир. Виликан кьермецI, тIарам буй-бухах, къуватлу гъилер авай, вилер хци, мехъеррик туьнт кьуьлердай, дустарихъ галаз суфрадихъ итимвилелди ацукьиз-къарагъдай, ички хъунал рикI са кьадар артухни алай, амма, гьикьван хъвайитIани, садазни я куьчедани, я кIвалени са харчи гафни лугьун тийидай, акси яз, мез тежедай кьван ширин жедай и дагъви итим заз ам эхиримжи сеферда авай гьалдиз къведайдан чIалахъ хьун четир тир. Ам кьурана, кIура хъхьана, вилер къенез хъфена, михьиз штIум хьанвай. Амма гъвечIи хъхьанвай вилера амай цIелхемрини тванвай кьилел хтанвай куьлуь чIарарин ва са шумуд юкъуз тун тавунвай чурудин икьи лацувили адан зайифвилер са тIимил инкарзавай. Амма туьтIуьхдин кIанелай, буш чкадилай, тунвай гъвечIи, эйбежер трубкади Бухсай халудин гьайиф чIугваз тазвай.

Ада нефес дериндай ва четиндиз къачузвай. Гьар сеферда рахадайла, ада трубкадин тIусунин кIуфал тIуб эцигзавай. ЯтIани Бухсай халуди ажузвал хиве кьазвачир. Ам вичин патав атай гьар садан гуьгьуьл кьаз, хура гьамишан хьтин хци рикI амай инсан хьиз къалуриз алахъзавай. Аламат тир, адалай и кар алакьни ийизвай. Налугьуди адан руьгь авайдалайни зурба ва къуватлу хьанвай, гуя бедендин виликан вири къуватар адан руьгьдиз хганвай. Алава яз, адан кьилинни чурудин лацувиляй адан сабурдин зурбавални аквазвай. Им кьатIун тавуна жедай кар тушир. Гьавиляй гьар садан рикIиз, Бухсай халу акурла, къвезвай хаин хиял михьиз квахьзавачиртIани, а фикир кьил чIугваз атанвайдан гьейранвилин хъендик акатзавай.

Зун шегьердиз хтай са вацралай хуьряй хабар атанай: Бухсай халу рагьметдиз фена.

РикI тIар хьун, хажалат хьун анихъ акъвазрай, заз регъуь хьанай. За рагьметлудан эхиримжи тIалабун кьилиз акъудначир: зун адаз са ктаб кьванни ракъуриз агакьначир. За ам икьван фад куьтягь жеда лагьана фикирначир жеди.

Ихьтин чIавуз жув гьахъардай делилар ва я жуваз тапан теселлияр жагъурун са акьван четин кар туш. Амма заз чида хьи, зи ва зун хьтин са масадан чкадал Бухсай халуди акI ийидачир.

Амма заз жуваз теселли яз кьабулиз жедай хьтин са кар авай: зав Бухсай халудин ван гумай, ада заз ахъаяй ихтилатар за диктофондиз къачунай.

Бухсай халудин руьгьдин вилик зи регъуьвал адан къилихрин ва ахлакьдин вири артуханвилерин арадай заз эхиримжи гуьруьшдин береда чир хьайи адан мад са кьетIенвилихъ галаз алакъалуди хьанвай. Гьавиляй и карди зи рикIиз азиятни кIукI алаз хьиз гузвай.

Заз жув гъвечIи чIавалай ам чидайдатIани, адан рикI ктабар кIелунал алайди за кьатIаначир. Эгер заз са ни ятIани и кардикай лагьанайтIани, зани, вирида хьиз, «Чубан итим я, илимрихъ, ктабар кIелунрихъ галаз идан са алакъани авайди туш» лагьана фикирдай. Амма Бухсай халу адетдин чубан яз хьанач, ам еке чирвилер авай савадлу кас яз акъвазнай зи вилик вичин эхиримжи йикъара. Гьа чIавуз ада заз вичин ктабхана къалурнай. Ам са акьван чIехиди тушир. ЯтIани хсуси ктабханадин зурбавал ана авай ктабрин дережади, абур кхьенвай ксарин тIварари тайинарзавай. Касдиз вуч кIелдатIа, вуч кIелдачтIа, хъсандиз чизвай.

– ХъуьтIуьз Мугъандин къишлахрал хъфидайлани, гатуз хайи дагъларин яйлахриз хкведайлани, гьар сеферда за са ламран пар ктабар къачудай, – лагьанай ада заз. – ЧIехи пай Мугъанда туна, са кьадарбур идаз-адаз пайна, хуьруьн мектебдин ктабханадиз вахкана.

– Къачур кьван вири вуна кIел ийизвайни?

– Эхь. Кьиле кьван кIелиз жедай ктаб хьайитIа, вучиз кIелдач кьван?

– Валлагь, маншаллагь! – гьейран хьанай зун.

Бухсай халуди трубкадин тIусунилай тIуб алудна, галамаз-галамаз дерин нефес къачуна. Заз артухан рахунралди адаз гуж гуз кIанзавачир. Амма адаз вичиз рахаз кIанзавай, ам мугьманрихъ, вичиз суьгьбетардай ва вичиз яб гудай ксарихъ къаних хьанвай. Ада кайванидив суфра ахъайиз туна. Ичкини гъваш лагьана.

– Вуна идаз гъил яргъи ийидайвал тахьуй… Духтурдин тагьким я, – лагьана адан кайваниди, эрекьдин птулка эцигдайла.

– ТIуьн-хъуна мугьмандиз кIвалин иесиди чешне къалурун лазим я, – вилера хъвер аваз жаваб гана Бухсай халуди. – ТахьайтIа мугьман гишила хъфида. – Ада птулкадин кIуф алудна, рюмкайра эрекь цана.

– Де вун хвашгелди, – зи рюмкадихъ вичин рюмка яргъи авуна, гелягъна. – Вун атурайь – рагъ атурай. Сагърай вун зи кьилив атай. Ви сагълугъдай хъвада за! Хъсан къадирлу инсанрин сагълугъдай хъвана кьейитIани, къайгъу туш! – ада ички, яд хьиз, хупI-хупI ийиз, хъвана. Виликра хьиз, ички цавун кьиле туьтIуьхдиз ичIирдай мумкинвал адаз амачир.

Бухсай халу акваз-такваз гьа заз чидай виликан жумарт ва викIегь дагъвидиз элкъвезвай.

– Вуна Низами кIелнани? – садлагьана хабарсуз жузунна ада.

– Куьруь шиирар кIелна, чIехи эсеррив агакьнавач, – вилив техвей суалдиз туькIвей жаваб гун четин тир.

– КIела, вири кIела. Ам чиди я, лезги я.

– Чи алимрихъ тахьай викIегьвал ава вахъ, Бухсай халу, – лагьана за.

Ада за вичин гафарал шак гъайиди кьатIанвай. Трубкадин тIусунилай тIуб алудна, ада дериндиз са шумудра нефес къачуна, тIуб тIусунал эхцигна, давамарна:

– Садра Бакудиз азарханада авай са чубандал кьил чIугваз фейила, зун гьана месел алай са яшлу алимдихъ галаз таниш хьана. Сифте гьада заз лагьайди я Низамидин лезгивиликай. Шаирди фарс чIалал кхьенатIани, адан шиирра авай мягькем ибараяр лезги чIаланбуруз хасбур я лагьанай. Адахъ лезги чIалал кхьей эсерарни авайди малум хьаналдай, амма абур цIапаш алимри терг авурди я лагьанай заз гьа иранвиди.

– А алимдивай ваз лагьай гафар вичивай илимдин рекьелди винел акъудна лугьуз жезвачирни? – шаклувилини, кватнавай ихтилатди кутунвай гьейранвилини зун Бухсай халудив «къекъвей» суалар вугуниз мажбурзавай.

– А суал зани ганай адаз. Вич тек я, Сталина ва гьукуматдин чIехи къуватди тайинарнавай кардиз аксивалун кьил регъверик кутур мисал жезва лагьанай.

– Заз аквазвайвал, вуна Низами вири кIелнава?

– Эхь! – лагьана Бухсай халуди, гъил мад эрекьдин птулкадал яргъи авуна. – Низамидин эсерар кIелайла, зун мад сеферда а алим жагъур хъийиз алахънай, амма, гьайиф хьи, ам рагьметдиз фенваз хьана… Низамидикай мад бесрай. КIелна, са фикирар жувани ая. Гила вахтар масадбур я.

Бухсай халудин чиниз ранг хтанвай, адан гуьгьуьлар ачух хьанвай. Адаз рахаз кIанзавай. И кардин вилик пад кьадай я себеб, я ният захъ авачир. Зун адан суьгьбетчивилиз рум гуз алахъзавай. Адан жумартвилин, мугьман кIан хьунин гуьзел лишанрихъ дерин дувулар авайди заз чидай.

Гьаятдай са ни ятIани эверна. Бухсай халу айвандихъ экъечIна:

– Къунши я. Яйлахдиз хиперал физвайди я. Япунжини балкIандин пурар лигемда къачуз атанвайди я… Вуна заз багъишламиша, зун адан кар туькIуьрна хкведа.

– Ая-ая, – лагьана за.

Заз аял чIаварилай чидай и кIвале гзаф дегишвилер хьанвай. ЧIехи хзан ацукьзавай кьилин и утагъда а чIавуз я диван (за кьатIайвал, Бухсай халу гьа инал ксузва), я телевизор, я чIехи стол авачир. ДакIарни цIийиди, виликандалай чIехиди хьанвай. Заз чидай затIарикай амайди тек са затI тир: дивандин далудихъай цлакай куьрснавай гибе. Гьада зун зи бейнидин дериндай яргъал аял чIавариз хутахнай.

Зи рикIел ам Хеже бадеди – Бухсай халудин дидеди храй бере алама. Югъ хъуьтIуьнди тир. Чун садбур алерраллаз, садбурни кьамараллаз хуьруьн тик ва гуьтIуь куьчейрайгъуз авахьиз, гьарай кьилеллаз авай. Ада чун, мягьледин са кIеретI гадаяр (рушариз вичи кьилди эверда лагьанай), кIвализ илифарнай. ЦIийи бартIал кIвалин чилел экIяйна, винелай чIехи суфрани вегьена, чаз са дем къурмишнай. Ниси, дуьдгъвер, суьзме, ргай якIун тикеяр, къенфетар, емишрин зурар, ширин туьнт чаяр туькмишнай чаз Хеже бадеди.

– Къе за и гибе храна куьтягьна, чан балаяр, – кIвачел-кьилел элкъвез гара авай ам. – Неъ-хъухъ, итимрин къурсах мягькемди хьана кIанда. Куьн итимар я. Регъуь жемир, чан ширинар.

Адаз вичин хтуларни, амай аяларни вири сад тир. Адахъ гьакьван чIехи ва жумарт рикI авай. Аялриз фу-затI гун адан рикI алай кар тир. Къугъвазвай абуруз куьчедай эвериз, гьар садан гъиле дуьдгъвер элянавай фан са тикени са ккIал ниси тунни Хеже баде патал адетдин кар тир. КIвализ атана-хъфизвай гьар са аялдин гъиле къенфетар ва я маса ширинлухар твадайлани адан гъилин ачухвилиз кьадар чидачир.

Гибе гуьгъуьнлай тавдин кIвалин – мугьманар кьабулдай утагъдин чилик вегьенай Хеже бадеди. Гила чиликай хкудна чIехи кIвалин цлал хкуни и хзанда халичадиз гузвай къимет артуханди, ам хранвай касдиз, адан руьгьдиз ийизвай гьуьрмет къалинди тирди къалурзавай.

Бухсай халу хтана:

– Багъишламиша, чан хтул, мугьман туна, жув куьчейриз фейи мисал хьана.

– Зун мугьман туш хьи, я халу, жуванди я, – лагьана за.

– Ай баркалла, чан хва, ви гафарал къадимлу хьуй вун, – руьгь акатна Бухсай халудик. – ЯтIа цуз са вад-цIуд граммар.

За, кьатI ягъна хьиз, рюмкайра ички цана.

– Сагърай вун, Бухсай халу! – рюмка хкажна лагьана за, – ви рикIин хцивилин, ви викIегьвилин, ви инсанвилин, ви кIубанвилин сагълугъдай хъвазва за.

– Пара кьван сагърай вун, чан хва, – лагьана ада, за вичиз гайи къимет кьадардилай артуханди яз кьабулуни адак регъуь хьунин лишанар кутунвай хьиз аквазвай. – Итимвал, садра квадарайла, мад къажгъидай затI туш. Атана ажалди туьтуьнилай кьунвайлани, чаз итимвал квадардай ихтияр авач. – Трубкадилай тIуб алудна, дериндай къанихдаказ нефес къачуна, ада, хупI-хупI ийиз, ички хъвана.

Эхиримжи гафаралди адаз вуч лугьуз кIанзаватIа зун гъавурда акьунвай. Мукьвал жезвай ажалдикай авай залан фикирдихъ галаз ам вердиш хьанвай. Адаз авай азият туьтIуьхдин кIанелай кутунвай трубкадикай ваъ, вичин итимвал, вичин инсанвал кьиле кьван, ян тагана, рехне кутун тавуна, кьиле кьван тухуникай, а кар вичелай алакьдани-алакьдачни фикирдикай тир. За вич бязи суалралди залан хиялрикай яргъа ийиз алахъзавайдини ада хъсандиз кьатIузвай. Гьавиляй ада вичи, зун ахьтин суалар гуникай яргъа ийиз, суьгьбет заз кIандай геле тваз алахъзавай. ЯтIани, уьмуьрдикай рахадайла, ажал галачиз рахаз жезвачир, адан лишанар хабарни авачиз ихтилатда кватзавай.

Хеже бадеди храй гуьзел ва ажаиб нехишрив, тарихдинни яшайишдин сирлу яржарив, уьмуьрдин баркаванвилив ацIанвай чIехи гибедал вил вегьена, адакай жуван рикIел хкунрикай за лагьайлани, чи ихтилат мад сефил патахъ элкъвенай.

Бухсай халуди вичини и кар къейднай ва лагьанай:

– Уьмуьрни ажал кьветхверар я. Абур сад галачиз муькуьди хьун мумкин туш. Ша за ваз и гибедихъ галаз алакъалу, амма ваз течидай са дуьшуьшдикайни ахъайин. Белки, ваз ви кхьинра лазим хьайитIа…

– Ахъая, Бухсай халу, заз ви гьар са гаф ширин я. Ви ихтилат диктофондиз кхьейтIа жедани? – гьамиша рекье-хуле жував гвай алат жибиндай акъудна за, суьгьбетчидин ихтилат маракьлу жедайдахъ чалахъвал къати хьанваз.

– Кутур жуван аппарат, – лагьана ада.

За кутуна.

– Зи рагьметлу гъечIи стха Бутаян рикI и гибедал гзаф алайди тир. Суьретрин, нехишрин, гамунин гьар са фурун баянар гуз чидай адаз. Гьар са лишандикай са лекция кIелдай. Иллаки и гибе ада къадим лезгийри атIа дуьньядин къурулуш ва аниз инсандин руьгь хъфинин кIарар-дережаяр, гурарар-мертебаяр гьихьтинбур ятIа къалурзавайди яз гьисабдай. Кхьидай са кас тир кIандайди. И вун хьтин… Гьайиф, вун адав агакьнач. Бакудавай зи хванахва профессордини адаз са шумудра а фикирар чарчел кхьихь лагьанай, амма стхади «Жеда, агакьда» лугьуз, кхьей затIни хьаначир.

КхьенайтIа, алакьдай адалай. Чакай, кьве стхадикай, виридалайни акьуллуди, чирвилер, чIехи зигьин авайди гьам тир. Мектебни вадралди акьалтIарайди я. Адаз тIебиат хъсандиз чидай, вири векьерин-кьаларин тIварар ада лу-гьудай, инсандин чан-беден гьикI тешкил хьанватIа, ада гьикI кIвалахзаватIа адаз хабар авай. Адаз Аллагьди гьахьтин пай ганвай. «Бес вучиз уьмуьрлух чубан яз хьана ам?» – лугьун мумкин я вуна. Ам кьилдин тарих я.

Зи стха, мектеб акьалтIарна, са касни галачиз Ма-гьачкъаладиз фена, духтурар гьазурдай институтдик экечIнай. А пеше адаз вичиз хкягъиз кIан хьайиди тир. Са йисуз кьван ана кIелна, вичикай я диде, я буба (ам гьамиша чубан яз суьруьйрихъ галайди тир) инжиклу авуначир. Бутай гьа вич хьтин кьве студентдихъ галаз са урус къаридивай кIвал кирида кьуна яшамиш жезвай. Маруся баде гзаф хъсан, мергьаметлу къари тир лугьудай. Ам студент-гадайрихъ хайи диде хьиз гелкъведай, абуруз хуьрекар гьазурдай, пек-партал чуьхуьдай, галайвилер ийидай.

Бутая вичин вири къуватар кIелуниз, вичин кьилин мураддив агакьаруниз гузвай. ГьикI ятIани садра ада мединститутдин махсус музейдай инсандин кIарабар, яни сагъ са себет: кьуру кьил, гъилерин, кIвачерин, кьулан тарцин, пакун тIваларин кьилди-кьилди кIарабар кIвализ хканай. Ада абурукай са вуч ятIани кхьена кIанзавай. Абур авай турба стхади вич ксузвай чарпайдал хъуьцуьгандин кIаник кутунваз хьана. Гадаяр авай кIвал къакъаждайла, Маруся бадедиз и кIарабар жагъида кьван. Руьгь аватда къаридин. Вичин хашпара Аллагьдиз ибадат ийизвай, муъмин кас тир ам лугьудай. Вучда ида?

Хкведа зи стха тарсарай. Къариди кьилдин кIвале, вичин иконаяр ва пак маса ядигарар хуьзвай пипIе кузвай шем эцигна, гъилив хурал хаш чIугваз, дуьаяр кIелзава. Вичиз салам гайи Бутаян ванни атанач адаз. Гадади и пак мярекатдиз манийвал тавун кьетIна. Ам кухнядиз фенай. Къари бадеди, адет яз, гадайриз хуьрек гьазурна столдал тадай. И сеферда хуьрек авачир. «Яраб вуч хьанатIа? – фикирна Бутая. – Къаридиз хьайи хажалат-затI аватIа?» Вич ксузвай кIвализ хъфей гададиз вичин мес-къуьжни кIватI хъувунвайди, кIарабар авай турбани амачирди акуна. Вуч хьанватIа гададин рикIиз садлагьана аян хьана. Ам къаридин патав физ агакьдалди, Маруся баде вич атана акъатна. «Убирайся, ирод! – лагьана ада. – Такого святотатства я не позволю в своем доме!»

Бутай ам гъавурда тваз алахъна. Амма къаридиз адан ван къведай япар амачир. Ада гададин шейэрни багъламадик кутуна дегьлизда гьазурна эцигнавай.

– Ма, къахчу жуван мал-девлетни, ахлад кьил элкъвей патахъ!

– КIарабар гьинава? – галкIидай маса чка-затI амачир гададиз авайди себетдин дерт тир, ада ам институтдиз вахгана кIанзавай.

– КIарабар за кучудна, – лагьана къариди.

– Гьина?

– Лугьудач. Кьейидан кIарабар сура ферикъат хьун лазим я.

– Я чан баде, ваз абур хашпарадин кIарабар ятIа вуч чида, вуна абур куь диндин шартIаралди кучудиз? – къари вичи авур кардал шаклу авун патал лугьуда Бутая. – Белки, ам мусурман ятIа?

– Мусурманри чпин мейитар гадардайди туш, – къариди вич дуьз кар авурвилин чIалахъ тир.

– Белки, ам атеист, коммунист тиртIа? – алатдач гада къаридилай.

– АтIа дуьньядиз фидайла, виридан рикIел Аллагь хквезвайди я. А язухдин руьгьдиз регьим авун паталай за дуьаяр авунва ва мад хъийида.

Гафунал кIеви къари хьана Маруся баде.

Институтдиз кIарабар вахгун тавуниз килигна, Бутай анай акъудунин месела кватна. Институтдин кьилевай ксар урус къариди кIарабар кучудна лагьай ихтилатдин чIалахъ хьаначир. Я абуруз чIалахъ жез кIан хьаначир. А девирда диндихъ инанмиш жезвай инсанар амайди абуруз хиве кьун тавун чпин саламатвал тир жеди. Муькуь патахъай чпин студент динегьли инсандин кIвале яшамиш хьана лугьудай ихтилатни абуруз герек авачирди яз акун мумкин тир. Жегьил гада ихьтин чкадал къведай чIал чидайтIа, Маруся бадеди вичи кIарабар кутур чка ва я абур вичи кучудайди хиве кьадай жеди. Гьайиф хьи, гьа и кар хьайитIани ая лугьун патал адан патав эхиримжи умуд гваз фейи Бутай генани пашман хьанай. Ам, къари кьенваз, кучудзавай сефил мярекатдал аватнай. Рагьмет хьуй абуруз кьведазни…

Суьгьбетчиди, туьтIуьхдин трубкадилай тIуб алудна, галамаз галамаз нефес къачуна. Ял акъадарна. Ихтилатди адаз гуж гузвайди тайин тир. Амма адаз генани рахаз, вичин рикI аладариз, руьгьдин деринда кIватI хьанвай кьван лугьудай гафар ичIириз кIанзавайди аквазвай. Гьавиляй за Бухсай халуди вичи лугьудалди вилик ичIи рюмкайра мад са кьатIар эрекь хцун кьетIна.

– Ажеб дуьз кар авуначни вуна, – кIубандиз лагьана ада, за ички цайила.

Бутаян кьилел атай ва адан уьмуьр михьиз маса патахъ элкъуьрай дуьшуьш къарибади тир. Амма адакай ихтилат авунин себеб гибе тирди зи рикIел аламай. Бухсай халудин вичин рикIел аламани-аламачни лугьуз фикирзавай за.

– Къала яхъ кван садра, – лагьана Бухсай халуди. – Чи ихтилат гибедихъ галаз алакъалуди тир гьа, рикIелламатIа ви.

– Эхь, эхь, – рикIяй адан зигьиндал гьейранвализ ла-гьана за.

– Ихтилат мад гьа Бутай стхадикай жеда. Къе гьадан югъ хьурай. Ша адан руьгьдин хатурдай хъван ибур.

Чна, артухан са гафни талгьана, хъвана.

– Къала кухтур ви аппарат, – лагьана ада.

– За ам хкуднавачир. Гьич рикIелни атанач хкудун.

– ЯтIа зи суьгьбет маракьлуди хьана, – хъуьрез-хъуьрез лагьана Бухсай халуди.

– Вун гьахъ я. ГьакI я, халу.

– Бутай Армиядиз тухвана. Анай хтайла, гьикьван дидедини бубади цIийиз кIелик экечI лагьанатIани, ада яб ганачир. Ам чахъ галаз хиперив атанай. Чубан хьана, чахъ галаз амукьна. Рекьидалди.

Ам кьейи йис мишекъатди тир. А кьуьд Мугъанда мусибатдинди хьанай. Къалин живер къвана, къати къаяр

акъатна. Суьруьйриз еке зиянар хьана. Чуьлда авай суьруьдин са пай садлагьана акъатай къаю кIвачин кьилел чIагурна кьенай. Магьачкъаладай хуьруьн майишатдин министр кьилеваз са жерге гьакимар атана акъатнай. КIвачин кьилел сарар экъис хьана чIаганвай хипер акур министрди, хьанвай мусибатдин гъавурда такьунваз, жузунна: «Ибуру икI вучзавайди?» Чубанриз, вахтунда кьуьд акъудуниз гьазурвал акваз куьмекар ганач лугьуз, гьакимрикай хъилер авай. Гьавиляй, виридакай хкечIна, Бухсая министрдиз жаваб гана: «Хипер, чан алай министр акуна, хвешила хъуьрезва, юлдаш министр». Гьакимдиз вичихъ гелягъайди талба тирди чир хьанвай. Ада са чуькьни авуначир. Адаз вичин суал бегьемсузди тирди аннамишнавай. А суалди ам гьихьтин министр ятIа къалурнавай. Бутаян жаваб лагьайтIа, мезели ихтилат хьиз, вири Азербайжандизни Дагъустандиз чкIанай.

Са тIимил йикъарилай Бутай месе гьатнай. Ам сталжем хьанвай. Ада вич азарханадиз тухуз туначир. Зун гъавурда акьурвал, адаз вичиз куьмек техжедайди чизвай. Я туштIа ада вичи вичиз са квяй ятIани жаза гун яз икI ийизвай. Гьа йикъара ада Маруся бадени рикIел хкизвай. Институтдай гъайи кIарабрив вич дуьздаказ, инсандин кIарабрив хьиз, эгечI тавунин дертни авай адаз.

– Стха чан, – лагьана ада заз, беденда къайи фул къекъвез, – Зун кучуддайла, дидеди храй гибедик кутуна сурал твах.

– Яда, абур вуч ихтилатар я? Вун хьтин итимдиз азардин хура акъвазун вуч я! Къе-пака, чкадиз хтайла, ахьтин кьуьлер вуна ийида хьи!..

Ада хьтин туьнт кьуьлер чи хуьре садавайни ийиз жедачир. За жува кьуьлердайлани, гьам чешне яз кьадай.

– Ваъ, вуна за лагьайвал ая. А гибедикай зи фикирар ваз чизвайди я. АтIа дуьньядиз виридалайни гзаф чи къадим бан-бубаяр мукьва я, гьавиляй абуруз адан шикилни хъсандиз чизва.

Зак къалабулух акатнай. Идан гафар терхебавилин лишанар ятIа лугьуз фикирни авунай. Маса чуькь-затI тавуна, за стхадиз гьада лагьайвал ийида лагьана гаф ганай.

Стхади заз лугьудай: «Халичадик кваз сурал тухунин адет пайда гьа дегь заманрилай авайди я. Гьа чIаварин халичайри инсанрин рикIел атIа дуьнья хуьзвай ва анихъ галаз и дуьньяда абур вердишарунин везифа кьилиз акъудзавай. Къадим чи бан-бубайри халичани, амай адан эменнини кьейидахъ галаз сура твадай. Гьар итимдин хзанда дишегьлийри ахьтин цIийи халича хрун лазим тир. Чи дидеди храй гибедин чешне, адаз вичизни хабар авачиз, гьа вахтарилай чав агакьнавайди я. Адан гибе зи сура тваз тахьуй. Дидедин ядигар аманат яз амукьрай ви кIвале». – Рекьизвай меселни стхади заз вичин чирвилер ачухарзавай. Амма абурухъ и саягъда ада инанмишвал авун зун патал мискIал тир.

Стха са кьве йикъалай михьиз гьалдай фенай ва, атай духтурривай са чарани таххьана, куьтягь хьанай.

Чи къишлахрал са «Зил» машин авай. Къавал брезент алай. Стхадин мейит гьана месел алаз эцигна, винелай адан япунжини хъивегьна, зун йифен рекье гьатнай. Стха хуьруьз хкана кIанзавай. Эхиримжи йикъарани йифера я са динжвал, я са ахвар тахьанвай зун рекье михьиз жаздан жезвай. Амма къизгъин мекьивили зи аман атIузвай. Кабинада са къвалахъди агалтдай хьтин мумкинвални авачир. – Акъвазра кван, – лагьана за шофёрдиз. – Зун зи стхадин къвалав фида.

Акьахна кузовдиз, зун Бутаян мейитдин къвалавай япунжидик экечIна. Жуваз хабарни авачиз зун дерин ахвариз фена, гуя кьейидахъ галаз зунни хкьенва.

Чидач гьикьван вахт алатнатIа, зун машин акъвазуник ва къати рахунардай ванцик ахварай аватна. Рахазвай чIал цIапашринди я.

– Кьенвайди хуьруьз хутахзавайди я. Машинда маса затI авач. Мейит я авайди.

– Бес вун тек вучиз я? Ша, тент ачуха! Къалура заз кузов! – буйругъдалди лугьузва рахазвай касди.

Чун милицайрин постунал акъвазарнавайдан гъавурда акьуна зун.

– Ваз герек ятIа, жув акьахна килиг, – лугьузва шофёрди. – Заз ана вуч аватIа акунва, чизва.

Милицади, кьулухъ бортуник ккIана, кузовдин къенез фонардив экв ядайла, за япунжидикай кьил хкудна.

Садлагьана гьарай акъатай ам, кьулухъди гадар хьана, чилел алукьна. Экъуьгъиз эгечIна. Ада санлай вири лезгийрин диде-буба акадарнавай. Язухдиз, кьейидал чан хтай хьиз хьана, зурбадаказ кичIе хьанвай.

– Кьейидакай кичIе жемир, хванахва, чан алайбурукай кичIе хьухь, – лагьана за милицадиз, кузовдай кьил акъудна.

– Бес вун чан алайди тушни? – гила заз экъуьгъзава милицади, вичиз ягъай хаф бине авайди тирди къалурун патал.

Чидач, вучиз инсан акI тешкил хьанватIа. Кьенвайдал чан хтайла хвеши хьана кIандай чкадал кичIе жезва…

– Кьейиди авай чкада экъуьгъарун гунагь я, стха, – сабурлувилив секинарзава за ам. – За жуван стхадихъ галаз адан эхиримжи рехъ пайзава.

– Багъишламиша, стха, – лагьана вичин сеперрикай регъуь хьайи милицади. – Куьн, лезгияр, халис итимар я. Гьала машин. Куь кьейидаз Аллагьди рагьметрай.

Чи рехъ давам хьанай. Мад заз ахвар хтаначир. За датIана гибедикай фикирзавай. Инсанри чпин тарихдин зигьин квадарзавайвиляй абурун уьмуьр муракабди жезвайди яз жагъанай заз. Дувулривай къакъатирдавай чун кьисметрин гарари акатай патахъ гваз физва, гваз къекъвезва. Чун анжах жуван хам, беден хуьз, амма руьгьдин къайгъу са акьван чIугван тийиз вердиш жезва.

Бутай хуьруьз хкайла, за чилик квай гибе хкудиз тунай, адак, сурарал тухудайла, стха кутуна кIанда лагьайла, мукьва кьилияр, иллаки дишегьлияр, «кIвачерик квай бартIалдик кутун хъсан жезвач, михьи са маса халича хьана кIанда» – лугьуз, зун стхадин эхиримжи тIалабун кьилиз акъудуникай къерехдиз ийиз алахъзавай. Амма за жуван рикIевайди кьилиз акъудна. Гибе кIвалин вилик квай багъдиз тухвана, кIвач хкIун тавунвай жив алай чкадал вегьена, хъсандиз михьи ийиз туна. Ахпа за стхадин эхиримжи мурад кьилиз акъудна.

Стха кучудна хтайдалай инихъ за гибе чилел вегьиз туначир. Ам за жув ксузвай дивандин далу патахъай цлаз ягъна. Гила ажалди атана зи туьд кьунвайла, зун гьар юкъуз и гибедиз килигзава. Фикирарзава. Веревирдерзава. Уьмуьрни ажал тупIалай ийизва. И мукьвара зи гъиле къадим «Мисридин кьейибурун ктаб» гъиле гьатна. Гьанавай гзаф шикилар-лишанар заз зи дидеди хранвай гибедилайни жагъана. Ингье килиг ибур, – Бухсай халуди, ацукьай чкадилай кьурай яргъи тIуб туькIуьриз, лагьана: – и рагъ, къушар, и луьтквеяр, и гичинар…

Ибурун виридан гъавурда акьаз хьанайтIа вуч хъсан тир!

Заз лугьудай гаф авачир. Зи гьейранвал Бухсай халудиз лезги дишегьлиди хранвай гамунай къадим «Мисридин кьейибурун ктабда» авай шикилар акунихъ галаз алакъалуди тушир. За гьейранвал вичин са кIвач сурун япал алай и кас дегь заманрин сирера къекъуьнал, ада мукьвал жезвай ажал къалабулух, къурху, теспачавал квачиз вилив хуьнал ийизвай. Налугьуди им адетдин са мугьман атунал вил алаз акъвазнава.

– Гила зунни гьа и гибедик кутуна рекье хтур лугьузвайди я за кIвалинбуруз. Алатай заманра гьар са лезги кIвале са махсус халича авайди тир – кьейибур кутадай. Гьадаз килигиз, инсанрин рикIел ажал жедай, Аллагь жедай. Гила хьиз туш. Иски халичаяр, гибеяр, гамар, сумагар, пцIуяр гьакIан синтетикадин гьапур-чапурдихъ дегишарзава цIийи несилри чи. Абуруз чизвач хьи чпивай тарих, дувулар, инсанвал, таъсиб къакъудзавайди… Гьайиф… Яда, зибур яргъияр хьана… Багъишламиша, чан хтул. Къала хцуз кван садбур… Хкуд жуван аппаратни…

Бухсай халудихъ галаз чун хурушумар алукьайла чара хъхьанай.

Магьачкъаладиз хтайла, за сифтени-сифте Низамидин чIехи эсерар кIелна. И жигьетдай захъ Бухсай халудихъ галаз ийидай гзаф меслятар ва ихтилатар пайда хьанвай. Гьайиф хьи, адан ажалди заз ам ахвадай мумкинвал ганачир.

Зун ам кьейи чкадал хуьруьз хъфенай. Сурарал ам гьа вичин стха кутур гибедик кваз тухванай. Адан мейит, сурун лакьанда туна, къванералди агал хъувурла, Бухсай халудин рухвайрикай сада, накьв вегьиз эгечIдалди вилик, гибени суруз вегьена.

– Дидедин тIалабун я, – лагьана хци. – Рагьметлудан рикI алай бартIал тир ам, гьадахъ галаз хьурай лагьана.

Гибе сурал вегьей накьвадик гьамишалугъ яз акатнай.

И карди тежер кьван зи рикI къарсурна. Бухсай халудихъ галаз мад са чIехи тарих, сирлу ярж, девиррин шагьадатнама чилик хъфенай. И кардал Бухсай халу рази тежедайди заз чизвай. Вучиз адан кайванидиз, рухвайриз чизвачиртIа, заз сир яз амай. Абуруз, чпивай хьайитIа, кьейидаз хъийизвай эхиримжи гьуьрмет таъсирлуди ва чIехиди ийиз кIан хьанай…

Заз амукьайди тек са теселли я: Низами Генжеви лезги тирдахъ зун гила кIевелай инанмиш хьун за жуваз Бухсай халуди багъишай чIехи ядигар яз гьисабзава. Адалайни гъейри, за хуьряй жуван дидеди храй са халича, шегьердиз хкана, цлакай куьрснава. Ам, гьелбетда, Бухсай халудин дидеди – Хеже бадеди храй хьтинди туш. Адан чешне масад я. ЯтIани…