Читать книгу Nowa swoboda? - Cordula Ratajczakowa - Страница 4
Měr stanje so z problemom, hdyž so jako diktat jewi Měrko Brankačk (* 1969)
ОглавлениеZapočało je so to hižo jako dźěćo, jako běch ze swojimaj staršimaj při Baltiskim morju w lětnim dowolu. Tam zetkachmy přećelow z Berlina, a na kóncu dowola smy sobu do Berlina jěli. Běch tehdy snano wokoło pjeć lět stary. W NDRskej telewiziji bě wusyłanje »English for you«, a to sym sej rady wobhladał, to je mje zajimowało. Woni rěčachu jendźelsce a pokazowachu wobrazy z Londona, hdźež su dwuposchodowe busy wokoło jězdźili, a to bě wulkotne. Stejachmy potajkim na balkonje tam w Berlinje a naraz widźu tajki dwuposchodowy bus po dróze jěć. »Mama, tam je London«, prajach. Mama pak mi wotmołwi: »Ně, to njeje London, to je Zapadny Berlin.« »Kajki Zapadny Berlin?« »Tam njesměmy.« »Čehodla tam njesměmy? Njejsym tola ničo sčinił, čehodla tam njesměm? Chcu tola jenož raz chětře tam, chcu z tym busom jěć«, prajach. Staršej pak staj mi dźěsću rozkładowałoj, zo tam njesměm. Z tym bě to zašćěpjene w mojim wědomju, zo tu něšto njetrjechi. A z tajkim začućom sym potom wotrostł, zo jowle něšto prawje njeje.
Mějach rjane dźěćatstwo a rjanu młodźinu, sym pak tež prašenja stajał. A dóstach wotmołwy. Smy tu w Budyšinje na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli diskutowali. Njebě tomu tak, zo to stasi dla móžno njebě abo zo smy ćeže dóstali. Smy tam wotewrjenje z našim tehdyšim wučerjom za staćanowědu rěčeli. A tón je wot nas takrjec na frasu dóstał – smy so prašeli, a wón je w kućiku stał a njeje nam prawje wotmołwić móhł. Jako młodostni sej myslachmy, zo smy w prawje, wšako smy naše měnjenje wopodstatnić móhli. Diskutowachmy wo temach kaž na přikład pjerjestrojka, hranicy, swobodne měnjenje, abo čehodla njemóžemy do zapada hić. Chcychmy něšto polěpšić w kraju, kotryž nam njedowěrja. Cyle jednore, tež naiwne wěcy.
Mějach kruh němskich přećelow. Běchmy horstka młodostnych wokoło Budyskeje hudźbneje skupiny Honky Tonky. Nan přećela bě nawoda tuteje skupiny a tak mějach přistup k hudźbnej scenje. Nic jenož k oficialnej scenje, ale tež k skupinam w NDR, kotrež su bóle w podspódku skutkowali. Naraz přińdźe něchtón ke mni a so praša: »Ty tola klawěr hraješ. Nochceš pola nas sobu činić?« »A što je ›pola was‹?« »Trjechimy so w Bobolcach, tam je stara bróžnja, tam móžemy zwučować.« »Cool!« A naraz sedźu w starym Trabiju a pódla mje e-gitarist, basist, drummer a spěwar. Běchmy pjećo w tymle Trabiju, bě pak jenož jedne sedło za šofera – skurilny to wobraz. Znajmjeńša smy won jěli, a potom je so to započało.
Moja wowka běše tehdom něšto zdźědźiła. To bě dobry fenk, a wot tohole dobreho fenka je mi wowka w Berlinje keyboard kupiła – zapadny keyboard, cyle cool keyboard. Sym w NDRskim času z tajkim profesionalnym instrumentom wokoło běhał, to su mje ludźo narěčeli, hač jón za tysacy hriwnow njepředam. Zawostajich ze swojim nastrojom wulki zaćišć, njemějach pak žane zdaće, kak jón wužiwać, kak z tutej technologiju wobchadźeć, kak programěrować atd. Jeničcy, kiž w Serbach w tymle nastupanju zdaće mějachu, to bě skupina Servi. Njejsym sej pak zwěrił so jich prašeć, kak keyboard wužiwać. Tróšku hordy tež běch, tuž dyrbjach sam za tym přińć. W nocy, ze słuchatkami. A naša mać je přišła prajo: »Je rano w třoch, nochceš skónčnje jónu do łoža?« Běch w tajkim tunlu a wědźach, to budźe cool. Smy so tydźensce dwójce, trójce w Bobolcach zetkali a započinachmy někak »klinčeć«. A jako je so nam zešlachćiło derje klinčeć, smy prajili: »Okay, kak chcemy rěkać? Što chcemy poprawom činić, kajke teksty? Za čo stejimy?« Běchmy na koncertach punkowych skupin kaž na přikład Feeling B z Berlina – z kotrejež je potom Rammstein nastała – a smy kontakt z nimi nawjazali. Hač njemóžemy jónu pola nich jako předskupina wustupić. Feeling B, kotraž bě hižo tačel wozjewiła a wot stata tolerěrowana, bě nam napřećo jara wotewrjena. Smy zwučowali kaž rancy, z přikładom bě nam tež skupina Thin Lizzy. Woni běchu hudźbnje naročni, wirtuozni. Tuž smy měšeńcu wšeho móžneho hrali – punk, Simple Minds, Thin Lizzy, U2. Naš spěwar je jara poetiske teksty pisał. Wo čim? Wědźachmy tehdy – wězo nic z oficialnych žórłow –, zo Sowjetski zwjazk w Afghanistanje wojuje. Strašna, njesprawna to wójna. A tak mějachmy spěw »Afghanistan – gesehen in Moskau 1989«. Refrain: »Es war ein Fehler, ja das haben sie begriffen, doch das hilft jetzt keinem mehr.« Z tutym spěwom smy na tak mjenowany »Einstufungskonzert« šli. Prjedy hač sy zjawnje hrać směł, sy dyrbjał před komisiju hrać. To bě w nětčišim Budyskim Kamjentnym domje, kotryž bě tehdy politisce kontrolowany młodźinski klubowy dom. Smy tři, štyri spěwy hrali, mjez druhim spěw wo Afghanistanje. A staršej našeho bubnarja běštaj tehdy próstwu wo wupućowanje stajiłoj. Komisija je nam rjekła, zo su naše teksty překritiske a přestrašne, njejsmy dosć konformni a njebudźemy tule nihdźe hrać móc. Smy z našim mjenom Die Gesandten tehdy hižo na swjedźenjach a partyjach wustupowali, ludźo su tež z Drježdźan do Bobolc do našeje bróžnje přijěli. Bróžnja hišće eksistuje, tež naš grafiti je tam hišće widźeć: »Frieden wird zum Problem, wenn er als Diktat erscheint.« Ale chcychmy krok dale, do zjawnosće, dowolnosć pak njejsmy dóstali.
Po maturje běch połdra lěta we wójsku. Tam spóznach, zo w NDR žadyn přichod njezměju. Njemějach žane studijne městno a ničo na mnje nječakaše. Smy ze skupinu dale hudźili a runje w tym času je Madźarska swoje hranicy wotewrěła. A to bě za nas wěste znamjo: Hdyž chcemy z hudźbu dale hić, w tutym kraju nimamy žanu šansu. Potajkim bě za nas jasne: My chcemy won. Tuta ćěkańca bě najwažniši krok w mojim žiwjenju. To hač do dźensnišeho njewobžaruju. To bě móc młodosće. Zo nimaš žadyn strach, ani swojej maćeri božemje prajić, njewědźo, hač ju scyła zaso widźiš. Dyrbjach so škitać. Wšako by mać prajiła: »Wostań!« A bych wostał. Moja žedźba do swěta hić pak bě tehdy wjetša hač starosće wo mać. Jenož z dźědom běch tehdy hišće raz w hribach – ćichi to ritual njewuprajeneho rozžohnowanja.
Naša wowka wědźeše čas žiwjenja konkretny dźeń, hdy sym wotešoł – ja nic. Sym dźensa hišće dźakowny, zo mějachmy zmužitosć, telko rizikow na so wzać a so na puć nastajić. Běch 20 lět stary, bě w septembrje 1989. Madźarska bě wrota wotewrěła a přećeljo z Budyšina njeběchu so hižo wottam nawróćili. Nadobo rěkaše, zo Madźarska žane wiza wjac njewudawa a zo je kraj tuž za nas zawrjeny. A hdyž na to słyšachmy, zo chcedźa tež Češa hranicu zawrěć, bě to za nas znamjo: Dyrbimy nětko preč! Běchmy tehdy třo přećeljo z Budyskeje skupiny. Nan přećela bě Słowak, znaješe słowaksku wjes blisko madźarskeje mjezy, a tam je nas młodych muži dowjezł. Na kóncu wsy bě polo kukuricy a za nim hranica. »Lubi ludźo, čińće, sće młodźi ... to je waš cil«, je nam słowakski nan při rozžohnowanju rjekł.
Bě popołdnju a hišće swětło, wočaknychmy tuž nóc w rjanym wysokim majsu. Awta nimo jězdźachu, a přeco sej myslachmy, zo je to namjezny škit. Humor bě nam we wulkej napjatosći pomocliwy njewidźomny štwórty přećel. Započachmy sej wurěče wumysleć, za pad, bychu-li nas lepili: »Smy dźěłarnička młodych historikarjow. Chcychmy sej cyrkej wobhladać, smy pak so zabłudźili« – tajki kał. Hdyž bě skónčnje ćma, započa so poprawna odyseja: z kukuricnišća won a horu dele. Přećel měješe póduše z metala, kotrež haru činjachu. Bojachmy so, zo to něchtó słyši. »Změrom! Dyrbiš hić kaž baćon!«, jemu prajichmoj. »Takle?«, wón namaj pokaza. Ale to bě wězo zaso přepomału a njelepje. Tak je sej črije zuł a chwatachmy spěšnje přez łuku do kerčiny. Na kóncu kerkow bě něšto swětłe widźeć – zaklate, woda abo někajka rěka. Hinak hač běchmy sej myslili, wustaji so pozdatna rěka jako asfaltowa dróha, znamjo za móžnych policistow. Tuž spěšnje přez puć a zaso do ćmy – do mokroty, kaž zwěsćichmy. Ně, to njebě łuža, to běše bahno. Hač k brjuchej stejachmy we wodźe. Sćina a kački wokoło nas. Sem znajmjeńša žana policija njepřińdźe, sej prajachmy. Nochcychmy pak tež w bahnje zahinyć. Najmjeńši prědku, najćeši zady, ja srjedźa, tak so doprědka bětlowachmy. Nalada drje bě dobra – smjertny strach přiwšěm bě, steješe dźě nam woda woprawdźe hač k šiji. Hodźina traješe wěčnje, skónčnje pak bě tež bahno zmištrowane.
Mokre draby wostajichmy tam ležo a w suchich běžachmy do přichodneho lěsa. Tam běchu jelenje a dźiwje swinje, a my měšćanscy hólcy so zabłudźichmy. Dokal nětko dyrbjachmy? Do zapada, to bě jasne. Ale hdźe je zapad? Třo měšćenjo wosrjedź lěsa, a kóždy měješe swoju teoriju wo tym, hdźe słónco schadźa – we wuchodźe abo w zapadźe? Nóc přinjese najprjedy měr – jedyn k druhemu přituleny spachmy kaž małe pintlaški. A rano so rozsudźichmy do toho směra hić, hdźež bě lěs najrědši. Njetraješe dołho, a jedyn z nas zakopoli so wo kamjeń. Wupadaše kaž měznik, wěsći pak sej njeběchmy. Stupachmy z lěsa won na pastwu. Nětko rěkaše: běžeć – so lehnyć, běžeć – so lehnyć. Dalšu wyšinu takle docpěwši wuhladachmy wjes. Je to hižo Madźarska abo hišće Słowakska? Wjes měješe wodočisćernju, ta měješe płót a płót wrota, na kotrychž bě znamješko. Wulosowachmy tuž přez »šnik-šnak-šnuk«, štó tam póńdźe a pohlada, w kotrej rěči je napisane a na kotrej stronje hranicy potajkim smy. Mjeztym zo přećel a ja kaž šakalej w trawje ležo łakachmoj, sej tón, kotryž bě přěhrał, napis přečita ... a nadobo zaskakowaše kaž błudny – za naju jasne to znamjo: Smy w Madźarskej! A Madźarska bě za nas zapad.
Bě njedźela a běchu kemše, a my třo Budyšenjo chwatachmy k fararjej, kiž nas do přichodneho města Miskolca dowjeze. Tam najprjedy prawje snědachmy, a z ćahom jědźechmy dale do Budapesta. Wot tohole wokomika bě za nas wšitko legalne a strach přewinjeny. W Budapesće so ani wjace na wulkopósłanstwje ZRN njepřizjewichmy, ale jědźechmy z ćahom dale na směr awstriska mjeza, do Győra. A potom z poslednim ćahom do Soprona. Zhromadnje z někotrymi ludźimi z NDR so jej skónčnje pěši po dróze bližachmy. Z kerčiny při dróze skočištaj dwaj uniformowanaj z mašinskej třělbu: »Stop – dokumenty, pasporty!« W tym wokomiku so mjez sobu němje rozžohnowachmy. Bojachmy so, zo budźemy zajeći. Stražnikaj sej naše NDRske wupokazy dołho wobhladowaštaj, a naraz so jedyn z njeju wopraša: »Österreich?« My jenož nygachmy. A z ruku na hranicu pokazujo nam rjekny: »Da – alles Gute!« Kaž třo musketěrojo dźěchmy porno sebi dale. A dokelž njejsmy žanu namjeznu liniju namakali, smy ju symbolisce překročili a do zapada skočili.
Zběrne lěhwa najprjedy w Awstriskej, na to w Zapadnej Němskej – w Münsteru, w Sindelfingenje a w Stuttgarće – běchu dalše zhromadne stacije. Tam samo dožiwichmy, zo je nowina Bild wulki artikl wo alternatiwnej hudźbnej scenje w NDR wozjewiła, a naše mjeno Die Gesandten bě tež pódla. Bě tež myslička, dale hromadźe hudźić, kóždy z nas pak měješe hižo swójske plany. Jako so skónčnje dale do Londona měrjach, so zwiski mjez nami přetorhnychu. Njejsmy so ženje wjace widźeli.
Dźensa hišće čerpam z nazhonjenjow ćěkańcy, na přikład při tym, ćeže wudźeržeć. Štož wočakowanja na zapad nastupa, dyrbju najprjedy prajić: Po tym zo smy w septembrje ćeknyli, njeje hižo dołho trało, zo je murja padnyła a starši před nami stejachu – zjednoćenje. Sym chětře pytnył: zapadna Němska, to njeje mój swět. To njeje ničo, hdźež so derje čuju, nic to, za čimž sym so žedźił. Hdyž přińdźeš jako Serb z Łužicy do Badensko-Württembergskeje, je to wěsty kulturny šok. To njeje městno, hdźež chceš wostać, žadyn »place to be«. Tuž bě moja žedźba dale London, a je so spjelniła. Sym tam dźěło namakał, sym so wo zbrašeneho starał a dale hudźił. Jeli něšto woprawdźe chceš, potom to tež móžeš – dyrbiš jenož chcyć a prěni krok činić, potom so durje wočinja. Snano bě to tehdy jednorišo, ludźo běchu wotewrjeni, słyšo, zo přińdu z NDR. Wšelakorosć a tež wćipnosć na so bě tehdy hišće wjetša. Sy tež w zapadnej Europje spěšnišo do rozmołwy přišoł. We wuchodźe je to hinak, a to ma tež z mentalitu činić.
Što bych młodej generaciji sobu dał? Dźowce sym po jeje maturje runje tute impulsy dał. Sym ju pozbudźał tež w dalinje studować, hnězdo wopušćić a so w swěće pohibować. Tež hdyž su to pryzle, to je wšojedne. Jenož z pryzlow móže něšto nastać. Móžnosće su dźensa wulke – work and travel, studij a praktikum we wukraju, to za mój čas hišće tak njebě. Europa je so tehdy znowa wuwiwała.
Nětko pohibuje so Europa do prawicarskeho směra, nowe mentality su so na politiskim polu wuwiwali, Brexit je wuskutk toho. Hdźež to skutkuje, tam njeprawda hižo lěta dołho knježi. Tež štož zjednoćenje Němskeje nastupa, tam hišće telko wěcow njeje prawje wujasnjenych. Na přikład je moja dźowka w šuli dźěło wo tehdyšich počinanjach rukowaćelnje pisać chcyła. Poprawom by to doktorske dźěło było. Ale kóždy, kiž so na to zwaži, dóstanje skerje problemy dyšli přistup k dokumentam.
Ludźo sej spomjatkuja, zo je so we wuchodźe njeprawda stała. A nazhonjena njeprawda sej puć namaka. Hač je to přeco prawy puć, to je druhe prašenje. Nětko medije ze zapada chcedźa, zo je Sakska bruna a Budyšin je bruny atd. To zdadźa so paralele z tehdyšim systemom być – pod hesłom »to chcemy słyšeć, a to nochcemy słyšeć«. Nětko ma so Budyšin wo to starać, tónle wobraz w zapadźe abo samo na swěće zaso změnić. Je dźensa jara wažne wo tym rozmyslować, kak sej swoje měnjenje tworiš. Móžeš zamołwitym hišće dowěrjeć? Kajki je poměr mjez swobodu měnjenja a čłowjeskej dostojnosću? Kak móža ludźo w zjawnosći demonstrować a někomu prajić, zo njeje witany, zo ma hić? A zakoń to dowola, to njerozumju. Tute ekstremy so dźeń a bóle přiwótřeja. Tež kultura, tolerantnje z druhimi měnjenjemi wobchadźeć, dyrbi so zaso namakać.
wabjenje za wólby Ludoweje komory, Kulow, 03.03.1990