Читать книгу Yuglar va raqamlar - - Страница 6

Vedik an’anada vaqt aylanishlari – to‘rt yug – batafsil bayon qilinadi, ular dunyo va insoniyatning ma’naviy holatini aks ettiradi. Shu bilan birga, dunyo dinlarida oxirgi davrda adolat, ma’naviy tartibni tiklash va dunyoni yangilash uchun najotkor shaxslarning kelishi haqida g‘oya mavjud. Ushbu bobda biz hinduizm va boshqa dunyo dinlarida ushbu davrlar qanday tasvirlanganligi hamda xalqlar ularning muqaddas yozuvlariga ko‘ra kimlarni kutayotganini ko‘rib chiqamiz.

Hinduizm: To‘rt yug va Vishnu avataralari

Hinduizmda to‘rt yuga – Satya-yuga, Treta-yuga, Dvapara-yuga va Kali-yuga – bu ma’naviy pasayish va uyg‘onish bosqichlari bo‘lib, ular Vedalar, Puranalar va epikoslarda tasvirlangan. Har bir yugda Oliylik Xudo Vishnu maxsus ko‘rinishda (avatarda) yomg‘iradek yer yuziga tushadi, dharmani tiklash uchun.

Satya-yugada (Oltin davr) Vishnu to‘rt avatarda namoyon bo‘lgan: Matsya (baliq), Kurma (toshbaqa), Varaha (cho‘chqa) va Narasimha (mushukbosh odam). Ushbu jussalar tsikl boshlanishidagi eng yuqori poklik va kuchni ramziy ma’noda ifodalaydi hamda dharmani himoya qiladi.

Treta-yugada Vishnu Vamana (kichik boycha), Parashurama (axlat bilan jangchi) va Rama – ideal podshoh hamda adolat himoyachisi sifatida namoyon bo‘ladi.

Dvapara-yugada Vishnu Krishna va Balarama – ilohiy muhabbat va quvonch timsollari – ko‘rinishida tushadi. Krishna vishnavizmda oliy Xudo shaxsiyati sifatida hisoblanadi.

Kali-yugada Xudo tovonchi sifatida – Chaitanya Mahaprabhu ko‘rinishida keladi va davr oxirida Kalki – oq ot ustida jangchi paydo bo‘lib, dunyoni tozalab, yangi Satya-yug siklini boshlashi kutilmoqda.

Kali-yuga boshlanishi miloddan avvalgi 3102 yilga to‘g‘ri keladi, to‘rt yugdan tashkil topgan to‘liq sikl esa 4 320 000 yer yilini tashkil qiladi.

Iso Masih

Shogirdlari Iso Masihning osmonga ko‘tarilgan guvohlari bo‘ldilar va farishtalar Uning shunday qaytishini va’da qildilar: «Sizlar ko‘rganidek, Iso osmonga ko‘tarilganidek, u shunday tarzda qaytadi» (Ishlar 1:11).

Iso Masihning ikkinchi kelishi – esxatologik markaziy voqea bo‘lib, U tirik va o‘lganlarni sud qilib, Xudoning Saltanatini barpo etadi: «Har bir ko‘z Uni ko‘radi va Uni teshganlar ham» (Vahiy 1:7). Pravoslav an’analari Iso Masihning shu tanasida – azob belgilar va nam sochlari bilan, osmonga ko‘tarilgan paytidagi holatda qaytishini ta’kidlaydi.

Islom: Islomda Iso (Isa) buyuk payg‘ambarlardan biri bo‘lib, osmonga ko‘tarilgan va xochga mixlanmagan (Qur’on 4:157-158). Musulmonlar Iso oxir zamonda haqiqiy hukmdor sifatida qaytib, adolatni tiklashiga va yolg‘onni yo‘q qilishiga ishonadilar: «Maryam o‘g‘li Iso sizlar orasida adolatli hakam sifatida paydo bo‘ladi…» (Sahih Muslim hadisidan). Islom manbalarida Iso inson tanasida kelib, odamlarni haqiqiy imonga olib kelishi ta’kidlanadi.

Yahudiylik: Yahudiylarda Mashiah (Masih) – kelajakdagi najotkor va shoh bo‘lib, Isroilni tiklash, tinchlik va adolat olib keladigan shaxs sifatida kutiladi. Tanaxda (Yahudiya Injilida) tinchlik va sud haqida bashoratlar mavjud: «U xalqlar o‘rtasida hukm qiladi, ko‘p qabilalarni hukm qiladi; qilichlarini bog‘lab, oqlarni qoralarga aylantiradi…» (Ishayo 2:4). Ammo yahudiylikda Mashiahning ko‘tarilishi yoki ikkinchi kelishi haqida batafsil tasvir yo‘q, faqat uning kelishini kutish bor.

Budizm: Budizmda qayta tug‘ilishlar aylanishi – sansara sikli tushunchasi mavjud. Buddistler kelajakdagi Budda – Maitreiya – ustozining kelishini kutadilar, u ta’limotni tiklab, ma’rifatga yetkazadi.

Zardushtiylik va boshqa an’analar: Zardushtiylikda Saoshyant – najotkor – kelishi kutiladi, u yomonlikni mag‘lub etib, abadiy tartib o‘rnatadi. Tengriizm va turk xalqlarida esa dunyoni yangilovchi buyuk hukmdorlar haqidagi afsonalar mavjud, ular yangi davrning boshlanishini bildiradi.

Dunyodagi ko‘plab dinlarda najotkorning ikkinchi kelishi yoki najotkor shaxsning kelishi g‘oyasi mavjud bo‘lib, u oxir zamonda adolatni tiklaydi, ma’naviy tartib o‘rnatadi va dunyoni yangilaydi.

• Hinduizmda – Kali-yugni yakunlab, yangi Satya-yugni boshlaydigan Vishnuyning oxirgi avatari – Kalki mavjud.

• Xristianlikda – Iso Masih, u osmonga ko‘tarilgan tanasi bilan qaytib kelib, dunyoni sud qilib, najot beradi.

• Islomda – Payg‘ambar Iso (Isa), adolatli hakim sifatida qaytadi.

• Yahudiylikda – Mashiah kelib, Isroilni tiklab, tinchlik olib keladi.

• Budizmda – Maitreiya kelajakdagi Budda bo‘lib, ta’limotni yangilaydi.

• Zardushtiylikda – Saoshyant – najotkor, yomonlikni mag‘lub etuvchi shaxsdir.

Vaqt sikllari va najotkor shaxslarning kelishi tushunchasi ko‘pgina dunyo dinlarida uchraydigan universal motiv bo‘lib, u insoniyatning ma’naviy yangilanishi va adolatga umidining ramzidir. Ushbu paralellarning tushunilishi insoniyatning umumiy ma’naviy ildizlari va vazifalarini chuqurroq anglashga yordam beradi.

5-bob.